سیاسی

ملی‌گرایی؛ وحدت حقیقی یا برده‌سازی نوین؟

نوشته شده توسط admin در تاریخ 16 جدی 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 104

---

نویسنده: مهرزاد عظیمی

هیاهوی وحدت، سکوت بردگان، در جهان پرتلاطم امروز، جوامع انسانی با چالش‌های پیچیده‌ای در تعریف هویت جمعی و مناسبات قدرت روبه‌رو هستند. یکی از این چالش‌های اساسی، تقابل میان گفتمان‌های ملی‌گرایی انحصاری با آرمان‌های عدالت‌خواهانه و حقوق برابر شهروندی است. آنچه در این میانه اغلب نادیده گرفته می‌شود، پرسش بنیادین از ماهیت واقعی «وحدت ملی» است: آیا این مفهوم به معنای همزیستی مسالمت‌آمیز گروه‌های مختلف در سایه احترام متقابل است، یا ابزاری برای تثبیت سلطه‌ی گروهی خاص و ترویج گونه‌ای از فرمانبرداری و سکوت اجباری؟ این نوشتار در پی واکاوی این تقابل و بررسی پیامدهای آن در بستر تاریخی مشخص است.

در جهانی که نسل‌ها در آن زیسته‌اند و ساختارها، روش‌ها و باورهای گوناگونی را آزموده‌اند، آنچه برجستگی می‌یابد، تقابل عدالت‌طلبی با گونه‌ای خاص از ملی‌گرایی است؛ ملی‌گرایی‌ای که از سوی حاکمان و ذینفعانش تبلیغ می‌شود. این گفتمان، نه بر معنای راستین همبستگی ملی، که بر محور منافع قوم، نژاد، دین یا حزب مسلط تعریف شده و هیچ توجهی به حقوق دیگر گروه‌های قومی یا مذهبی ندارد. هرگاه این گروه‌های به حاشیه رانده شده صدای اعتراض بلند کنند و خواستار حقوق خود شوند، به آسانی برچسب‌هایی چون «جاسوس»، «ضد وحدت ملی»، «قوم‌گرا»، «متعصب» و در دهه‌های اخیر «تروریست» می‌خورند. 

سپس از یک سو در جامعه‌ای که از فقر و کم‌سوادی رنج می‌برد، از چشم توده‌ی مردم می‌افتند و از سوی دیگر، با ابزارهای قدرت نرم یا خشونت‌بار حذف می‌شوند.

از منظر نظری، در هیچ تعریف معتبری از وحدت ملی نیامده است که رهبری ملی، هویت ملی، نمادهای ملی، زبان ملی، پرچم ملی و نام‌گذاری‌های ملی، تنها به نام یک قوم و گروه خاص باشد و دیگران همیشه نقش پیروان منفعل، ماموران اجرایی یا نویسندگان بی‌آزادی را بازی کنند و هرگاه ادعای شهروندی برابر و حقوق مسلم خود را بدون توجه به تعلقات قومی، زبانی و فکری مطرح کنند، «دشمن وحدت» خوانده شوند.

تعریف نوین وحدت ملی چنین است: «وحدت ملی به معنای همزیستی آگاهانه، هدفمند و داوطلبانه‌ی همه‌ی اقوام، زبان‌ها، فرهنگ‌ها و اقلیت‌های یک کشور در چارچوب یک هویت ملی مشترک، بر پایه‌ی عدالت، برابری، احترام متقابل و حقوق برابر شهروندی است.» در این نگاه، وحدت ملی نه به معنای یکسان‌سازی و حذف تفاوت‌ها، بلکه به معنای پذیرش تکثر در کنار همدلی برای ساختن آینده‌ای مشترک است. وحدت ملی هنگامی محقق می‌شود که همه‌ی گروه‌ها در سرنوشت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور سهمی برابر و واقعی داشته باشند.

با نگاهی موشکافانه به تاریخ افغانستان در پنج تا ده دهه‌ی گذشته، درخواهیم یافت که در کدام برهه، تعریف راستین وحدت ملی - یا حتی ده درصد آن - تحقق یافته است؟ اما برخی از مدافعان وضع موجود، برای توجیه کاستی‌ها و ناراستی‌ها، آگاهانه یا ناخودآگاه به ترویج فرهنگ سکوت و تسلیم در میان مردمان خود می‌پردازند و نفع را به گروه‌های مسلط شوونیست می‌رسانند. آن‌چنان طبل «ملی‌اندیشی» و «ملی‌گرایی» کاذب را می‌کوبند که گاه انسان نیز به شک می‌افتد: شاید منظور از وحدت ملی، همین باشد که آنان می‌گویند.

به نام خداوند مهربان قسم، ما را با هیچ قوم، زبان و مذهبی دشمنی نیست. اما به عنوان شهروندانی که در این کشور زندگی می‌کنیم، آیا حق داریم از امتیازات مساوی برخوردار باشیم؟ آیا حق داریم به مقام ریاست و رهبری برسیم؟ آیا حق داریم در تعریف هویت ملی و دیگر مسائل ملی سهیم باشیم؟ آیا حق داریم هرگاه حقمان پایمال شد، صدایمان را بلند کنیم؟ آیا حق داریم از زبان و هویت خویش دفاع کنیم؟ آیا حق داریم به زبان خود سخن بگوییم و با نام خود شناخته شویم؟

لطفاً دروغ نگویید و هیاهوی وحدت ملیِ دروغین به راه نیندازید. به تمام ولایت‌های غیرپشتون‌نشین سفر کنید و ببینید که بهترین زمین‌ها و موقعیت‌ها اغلب در دست یک گروه خاص است. داشته‌های مردم بومی غارت شده و می‌شود. هر آنچه «ملی» خوانده می‌شود، رنگ و بوی یک قومیت خاص را دارد. زبان، فرهنگ و هویت دیگران، حذف یا تحقیر می‌شود. سرزمین‌های بومی مردم اشغال می‌گردد. خشونت، تجاوز، انتحار و ترور رخ می‌دهد و هرگاه کسی سخنی برخلاف این روایت مسلط بگوید، «مباحدم» و «واجب القتل» خوانده می‌شود. آنگاه گروهی دیگر، سخنان این گروه مسلط را چون وحی مُنزل تفسیر و توجیه می‌کنند و هر اعتراضی را «خیانت» می‌نامند.

ای مدعیان ملی‌گرایی! آیا تا به حال از خود پرسیده‌اید که چرا افراد یک قوم خاص را به زور یا تطمیع به سرزمین‌های بومی دیگر اقوام کوچ می‌دهند؟ آیا می‌دانید که همه‌ی مردم افغانستان در دشت‌های هموار هرمند، قندهار وو نیز جای می‌شوند، اما عمدتاً آنان را به مناطق تاجیک نشین، اوزبیک نشین و هزاره نشین که طبیعتا کوهستانی و صعب‌العبور اند می‌فرستند؟ لطفا برای انجام ماموریت‌های شخصی و حفظ منافع خویش، به ملت و مردم خیانت نکنید. 

بگذارید حقیقت‌ها گفته شوند، حتی اگر به زیان ما باشند؛ زیرا ما در جستجوی حقیقتیم، نه آن که مانند ستمگران خواسته‌های خود را بر دیگران تحمیل کنیم. گذشتگان شما در گور و زندگان‌تان در دنیا، از این وضعیت در عذابند و شما فقط شعار «ملی» می‌دهید و نفس‌تان به شماره می‌افتد.

به خودتان احترام نمی‌گذارند، به تاریختان ارج نمی‌نهند، زبانتان را گرامی نمی‌دارند، به مردگانتان بی‌حرمتی می‌کنند، زندگان‌تان را ترور می‌کنند و بر قبرشان پایکوبی می‌نمایند. معادنتان را به تاراج برده‌اند، سرزمین‌های بومی‌تان را اشغال کرده‌اند، عزت و آبرویتان را در نزد جهان و منطقه بر باد داده‌اند و شما هنوز، با دهانی کف‌آلود، فریاد «وحدت ملی» سر می‌دهید.

خلاصه سخن؛ وحدت ملی، آرمانی بلند و ضروری برای هر کشور کثیرالملت است، اما این آرمان هنگامی اصیل و پایدار است که بر بنیاد عدالت، برابری و احترام به کرامت انسانی تمامی شهروندان استوار باشد. اگر وحدت ملی به ابزاری برای انحصار قدرت، ثروت و هویت توسط یک گروه تبدیل شود و دیگران را به حاشیه براند یا به سکوت و اطاعتی تحمیلی وادارد، در واقع به «ترویج بردگی» نوینی می‌ماند که جامه‌ای فریبنده از میهن پرستی به تن کرده است.

تاریخ افغانستان و بسیاری از جوامع دیگر گواه آن است که وحدت تحمیلی و ناعادلانه، هرگز پایدار نمانده و بذرهای اختلاف و تنفر را می‌پروراند. راه نجات، نه در انکار تنوع و نه در سلطه‌گری، که در پذیرش صادقانه‌ی این تکثر و ساختن جامعه‌ای بر اساس قرارداد اجتماعی عادلانه است. جامعه‌ای که در آن، همه‌ی شهروندان - صرف نظر از قوم، زبان و مذهب - خود را صاحب‌خانه‌ی واقعی کشور بدانند و احساس کنند که حقیقتاً سهمی در حال و آینده‌ی آن دارند.

بازتعریف وحدت ملی بر مبنای مشارکت واقعی، توزیع عادلانه‌ی فرصت‌ها و احترام به حقوق همه، نه تنها یک وظیفه‌ی اخلاقی، که یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای امنیت، ثبات و پیشرفت کشور است. تنها در این صورت است که می‌توان از برده‌سازی مدرن در پشت شعارهای پوچ ملی‌گرایانه جلوگیری کرد و ملتی واقعاً متحد و آزاده ساخت.