فرهنگی

یادی از شاعر و عارف وارسته ملا رستم پنج‌شیری

نوشته شده توسط admin در تاریخ 25 جدی 1404
آخرین بروزرسانی توسط admin در تاریخ 30 دلو 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 192

---

نویسنده: میراجان امیری

ملا رستم پنج‌شیری از جمله شاعران و سخن‌ورانی است که در قرن (سیزدهم هجری) در پنج‌شیر چشم به جهان هستی گشوده است، وی که در زمان زمام‌داری امیر عبدالرحمان‌خان زندگی می‌کرد سال‌های متمادی را در زندان سپری‌کرده است.

وی شاعر پرشعور و داعیه‌بردار فرهنگ و زبان پارسی بود که سالیان زبادی از عمر خویش را در این عرصه با زحمات فراوان گذشتاند، و از این شاعر و ادیب آزادمنش منظومه‌های شعری و اشعار پراگنده‌ای باقی مانده است، و یکی از آثار گران‌بهای این بزرگ‌مرد جنگ‌نامه‌ی( محمد حنیفه غازی ) می‌باشد.

جنگ‌نامه‌ی (محمدحنیفه غازی) الهام‌گرفته از همان روایت و حادثه‌ی شهادت (امام حسین‌علیه‌السلام) در قالب نثر آورده شده است که به هم‌کاری و کوشش واعظ کاشفی گرد‌آوری ‌و تحریر یافته است.

جنگ‌نامه‌نویسی بعد از قرن (دوازدهم هجری)، در جنگ‌های اول و دوم افغانستان‌انگلیس، به نمادی از  ایستاده‌گی و مقاومت در برابر بیگانه‌گان در‌آمد و وارد زبان شعر در قالب‌های مختلف شعری ادبیات پارسی‌دری شده است، که از جنگ‌نامه‌ا‌ی «حنیفه غازی» می‌توان نام برد، الهام‌گرفته از رزمایش مردم ما در برابر نیرو‌های اشغال‌گر محسوب می‌گردد که به سبک سرایش‌گری شهنامه‌ی فردوسی و وزن آن سروده شده است.

در آن به داستان‌های تاریخی و دینی پرداخته شده است، و هم‌چنان در رابطه به شناس‌نامه، دودمان، زادگاه و سایر کارهای فرهنگی شاد‌روان ملا رستم نیز از معلومات داده شده است.

ملا رستم در سال ۱۲۶۰/۱۲۶۴‌خورشیدی در خانواده‌ی امیرخان، در روستای قلعه‌ی ترخه از مربوطات کرامان که یکی از مناطق خوش‌‌آب‌و‌هوا و زیبای شهرستان دره‌ای استان پنج‌شیر می‌باشد، چشم به جهان هستی گشوده است؛

پنج‌شیر از جمله‌ای استان‌های کهن و تاریخی خراسان/افغانستان می‌باشد که در دوره‌های مختلف تاریخی به نام‌های پنجهیر، کچکن نیز یاد شده است، که در پهلوی معادنی چون زمرد، لاجورد، طلا، نقره، قهرمانان و حماسه‌آفرینان بی‌شماری را پروریده، و عارفان و شاعران بسا چیره‌دست نیکو را نیز در دامان خویش پرورانده است،

هم‌چنان بایست یادآور گردید که سررشته‌ی خانواده‌گی ملا رستم به قوم بخشی‌خیل بر‌می‌گردد، و ایشان از جمله‌ای اقارب و بازماندگان ملک عزت‌الله فرزند محمدیار می‌باشد که ایشان نیز از جمله‌ای شاعران بدیهه‌سرا روز‌گار  خویش بوده و  در لطیفه‌گویی نیز دست بالا داشته است.

ملا رستم پنج‌شیری آموزش‌های ابتدایی خود را در مدارس پنج‌شیر فرا گرفت، و در میان مردم آهسته‌آهسته به نام ملا (مولانا) رستم شناخته شد.

دوره‌ی زندگی او برمی‌گردد به دوره‌ی زمام‌داری عبدالرحمان که با دشواری‌های وافری همراه بوده است؛ زیرا وی سوادآموخته، شاعر و مورد احترام مردم قرار داشت، طرف سوءظن و پیگرد جاسوسان و مخبران عبدالرحمان قرار می‌گیرد و به دلایل و علت‌های نامعلوم و مبهم، از پنج‌شیر به کابل انتقال میابد، و تا آخرین دوره‌ی حکم‌رانی امیر بی‌مروت در زندان به‌سر می‌برد.

سرایش‌گری وی از همین روزگار پرمشقت زندان آغاز می‌گردد، و مخمسی را در رابطه به این روزگار سخت و دشوار در زندان، طور گلایه سروده است :

از مصایب‌های دوران برسرم خواری بود

پای من در حلقهٔ میرزای کوتوالی بود

خویش و قومم هر طرف در فکر بیزاری بود

همت مردانه را هر کار آسانی بود

صبر کن «رستم»، خدا را مشکل آسانی بود

بعد از مدت طولانی که ملا رستم در زندان خوف‌ناک امیر عبدالرحمان می‌گذراند، زمانی‌که فرزندش؛ امیر‌حبیب‌الله بر اریکه‌ای قدرت قرار گرفت او در اولین اقدامات خود، هزاران زندانی را فرمان رهایی صادر می‌کند و ملا رستم نیز از نعمت آزادی بر‌خوردار و عازم  زاد‌گاه‌اش پنج‌شیر می‌گردد و به فعالیت‌های فرهنگی و ادبی خویش ادامه می‌دهد و هم‌چنان به آموزش و تدریس آموزه‌های دینی و سوادآموزی در دهکده‌اش و روستاهای هم‌جوار می‌پردازد.

وی هم‌چنان برای آگاهی و آشنایی بیش‌تر به استان‌های هم‌جوار سفر کرده، و به اندوخته‌های علمی خود می‌افزاید.

طبع‌آزمایی شعری وی در قالب‌های غزل، دوبیتی، رباعی، قصیده، قطعه، مثنوی بود.

او چند منظومه‌ی شعری سروده است که بیشتر آنان بار اجتماعی و سیاسی دارد و اما مرگ مجال تکمیل‌شدن دیوای شعری‌اش را نداد، و با عالمی از اندیشه و دانش رخت سفر ابدی بربست؛

- منظومهٔ گرگ دیوانه

- مردان شکاری زیر برف‌کوچ

- روضة‌الشهدا -  آثار بر‌جا‌مانده‌ای این عارف و ادیب وارسته می‌باشد که «روضة‌الشهدا»‌ بعد از رحلتش؛ توسط فرزندش محمد اشرف تکمیل گردید.

منظومهٔ دیگری نیز از این عارف وارسته در وصف رشادت‌های امیر حبیب‌الله کلکانی خادم دین یاد شده است،

از جملهٔ عمده‌ترین فعالیت‌ها و کارکردهای ملا رستم پنج‌شیری، نظم جنگ‌نامه‌ی «حنیفه غازی» می‌باشد که در هند توسط شخصی به نام احمدخان به گونه‌ای سنگی چاپ و منتشر شده است.

در مورد تاریخ سال تولد و وفات ملا رستم پنج‌شیری، در میان روایت‌های محققان یک‌دست نبوده است؛ زنده‌یاد استاد حیدری وجودی (رح)، عارف و شاعر شناخته‌شده‌ی حوزه‌ای زبان پارسی، سال وفات و تولدش را سال‌های (۱۳۲۴/۱۲۶۴ هـ.ق)، و الحاج حاجت میر پنج‌شیری تولد و وفات او را سال‌های (۱۳۲۴/۱۲۶۰ هـ.خ) می‌دانند.

آرام‌گاه این شاعر و ادیب روان‌شاد در زادگاه‌اش قلعه‌ای ترخه، شهرستان دره/ استان پنج‌شیر می‌باشد.

اختتام سخن را با مناجات این عارف و شاعر وارسته به پایان می‌رسانیم که در جنگ‌نامه‌ی «حنیفه غازی» سروده شده است

سپاس تو ای قادر ذوالجلال

تو هستی همیشه، نداری زوال

به درگاه تو هر که دارد امید

نگردان ز درگاه خود ناامید

به توفیق و فضل کریم و کرام

من این جنگ‌نامه بکردم تمام

به روز دوشنبه، جمادی نخست

که این نثر را نظم کردم درست

ز تاریخ هجر رسول کبار

بود سه‌صد و بیست در یک‌هزار

بشد عمر من شصت و مویم سفید

ز یاران مجلس ندارم امید

هر آن‌کس می‌خواند این داستان

امید دعا دارم از دوستان

نوشتم من این نظم را یادگار

به یاد آورند «رستم» خاکسار