سیاسی

استبداد دینی و فساد درستکاری؛ تأملی جامعه‌شناختی بر آرای کانت

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 22 ثور 1405

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 41

---

نویسنده: مهرزاد عظیمی 

گذار فرهنگی-اجتماعی در باورهای دینی، واقعیتی است که از منظر جامعه‌شناسی، فارغ از هرگونه ارزش‌داوری، قابل تحلیل و ارزیابی است. عوامل متعددی در شکل‌گیری این گذار مؤثرند، اما از آن‌جا که جامعه تحت حاکمیت قوانینی اداره می‌شود که دست‌کم عنوان دینی را یدک می‌کشند، نقش این مدیریت و قوانین نیازمند توجه بیشتری است. 

بر این اساس، می‌توان از آرای ایمانوئل کانت در تحلیل پیامدهای اجتماعیِ مسلط‌شدن احکام موضوعه بر اخلاق دینی بهره گرفت. او هشدار می‌دهد که اصالت‌یافتن مناسک و قوانین وحیانی به بهای تضعیف خصلت‌های خداپسندانه، نه‌تنها به بت‌پرستی و طرد دین حقیقی می‌انجامد، بلکه در عرصهٔ اجتماعی نیز بستری برای استبدادی می‌سازد که صداقت و درستکاری مردم را به فساد می‌کشاند.

کانت، جدا از باور فردی‌اش مبنی بر اینکه اگر کسی «قوانین موضوعهٔ وحیانی» و «قواعد دعا و مناجات» را بر «خصلت‌های خداپسندانه» مقدم بشمارد و آن را شرط ضروری دینداری تلقی کند و از این راه در پی کسب رضایت خدا باشد، در حال بت‌پرستی است و به دین حقیقی پشت کرده، از جنبهٔ اجتماعی نیز بر این باور است که بندگی خدا امری کاملن آزاد و اخلاقی است و اگر انسان‌ها به‌جای برخورداری از این آزادی، در جامعه به زیر یوغ قوانین موضوعهٔ دینی برده شوند، برای انسان آگاه، یوغی سنگین و غیرقابل‌تحمل خواهد بود.

کانت دربارهٔ طرد دین چنین نتیجه می‌گیرد که روحانیت در چنین نظام بت‌پرستی‌ای، به‌جای اصول اخلاقی، تنها دستورها و احکام موضوعه، قواعد ایمانی و تشریفات دینی را جایگزین ساخته و تقریباً تمام اخلاق و دیانت را به‌کلی طرد کرده است. 

به زعم او، حتی ایمان دینداران نیز همواره ایمانی بت‌پرستانه است که از طریق تشریفات دینی بر عوام حکومت می‌کند.

او این وضعیت طرد دین و دینداری را با ساختار استبدادی نیز پیوند می‌زند و تصریح می‌کند که در چنین شرایطی، حتی اگر حکومت به نام مردم‌سالاری شناخته شود، خود زایندهٔ ساختاری استبدادی است؛ زیرا هرجا مقررات اعتقادی در میان قوانین ساختاری جایی برای خود باز کند، روحانی‌ای حاکم می‌شود که معتقد است می‌تواند عقل و در نهایت کتاب مقدس را حذف کند. 

او خود را تنها مرجع حافظ دین و مفسر ارادهٔ خداوند می‌داند و می‌پندارد می‌تواند احکام اعتقادی را به‌صورت انحصاری هدایت کند و با برخورداری از قدرت روحانیت، از مشورت مردم بی‌نیاز است». استبدادی که «با عادت‌دادن به ریاکاری، صداقت و درستکاری مردم را به فساد می‌کشاند».