سیاسی

استقلال تاجیکستان؛ پیوند دوباره یک تمدن

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 17 سنبله 1405
نویسنده: شفیع الله شهزاد عزیزی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 55

---

سی‌وپنجمین سالگرد استقلال جمهوری تاجیکستان امسال تنها یک مراسم رسمی و تشریفاتی نبود، رویدادی بود که در آن، نشانه‌هایی روشن از اهمیت روزافزون جایگاه تاجیکستان در معادلات منطقه‌ای و نیز پیوندهای تاریخی، فرهنگی و تمدنی حوزه فارسی‌زبانان به چشم می‌خورد.

حضور نمایندگان بیش از ۲۷ کشور در این مراسم، به خودی خود نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت تاجیکستان در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی بود؛ اما آنچه مراسم امسال را از سال‌های گذشته متمایز می‌کرد، حضور برجسته و معنادار نمایندگان ایران و افغانستان/خراسان بود؛ حضوری که نمی‌توان آن را صرفاً در چارچوب تشریفات دیپلماتیک یا یک مناسبت معمول ملی ارزیابی کرد.

در میان چهره‌های حاضر، حضور دکتر محی‌الدین مهدی و علی‌رضا قیامتی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. این حضور را می‌توان در بستری فراتر از یک دیدار رسمی نگریست؛ زیرا هر دو، به نوعی نماینده بخشی از حوزه فرهنگی و تمدنی مشترکی بودند که مرزهای سیاسی معاصر نتوانسته است پیوندهای تاریخی آن را از میان ببرد.

تاجیکستان تنها کشوری در آسیای مرکزی نیست؛ این سرزمین بخشی از جغرافیای تاریخی تمدن فارسی و یکی از مهم‌ترین کانون‌های تداوم زبان و فرهنگ فارسی در فرارود است. رودکی، یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های تاریخ شعر فارسی، از همین حوزه برخاست و میراث فرهنگی این سرزمین با تاریخ گسترده تمدن ایرانی ـ خراسانی پیوندی عمیق دارد. از همین منظر، پیوند میان تاجیکستان، افغانستان/خراسان و ایران را نمی‌توان تنها با مرزهای سیاسی امروز تعریف کرد؛ این پیوند ریشه در زبان، فرهنگ، تاریخ و حافظه مشترک تمدنی دارد.

از این منظر، حضور همزمان چهره‌هایی از ایران و افغانستان در جشن استقلال تاجیکستان، حامل یک پیام مهم فرهنگی و سیاسی بود: هویت‌های تاریخی را نمی‌توان با مرزبندی‌های سیاسی، سیاست‌های حذف، تحریف تاریخ یا تلاش برای گسستن پیوندهای فرهنگی از میان برد.

این پیام در شرایط امروز منطقه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا هرگاه زبان، فرهنگ و حافظه تاریخی یک ملت با فشار سیاسی یا پروژه‌های هویتی به حاشیه رانده شود، طبیعی است که ضرورت بازشناسی و پاسداری از آن میراث نیز بیشتر احساس شود. به همین دلیل، برجسته‌شدن پیوند میان فارسی‌زبانان منطقه را می‌توان نه اقدامی علیه ملت یا فرهنگ دیگری، بلکه تلاشی برای حفظ و تقویت میراثی دانست که قرن‌ها در این جغرافیا زیسته و رشد کرده است.

آنچه در دوشنبه اتفاق افتاد، از همین منظر قابل تأمل است: سه حوزه جغرافیایی امروزین، ایران، افغانستان و تاجیکستان، در یک نقطه فرهنگی مشترک به هم نزدیک شدند؛ نقطه‌ای که زبان فارسی، تاریخ مشترک و میراث تمدنی آن را شکل داده است.

این همگرایی البته نباید به معنای نفی هویت‌های دیگر یا ایجاد تقابل میان ملت‌های منطقه تعبیر شود. برعکس، تمدن فارسی و میراث تاریخی این حوزه زمانی می‌تواند جایگاه شایسته خود را بازیابد که بر پایه فرهنگ، دانش، گفت‌وگو، همزیستی، احترام متقابل و همکاری میان ملت‌ها استوار باشد.

اما در عین حال، نمی‌توان از یک واقعیت تاریخی نیز چشم پوشید: ملت‌ها تنها با مرزهای سیاسی تعریف نمی‌شوند. آنان دارای جغرافیای فرهنگی، حافظه تاریخی و میراث تمدنی هستند؛ جغرافیایی که با تغییر مرزها از میان نمی‌رود.

از این رو، سی‌وپنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان را می‌توان فراتر از یک جشن ملی دید؛ این مراسم جلوه‌ای از تداوم یک هویت تاریخی و فرهنگی نیز بود. تاجیکستان در سی‌وپنج سال استقلال خود نشان داده است که می‌تواند در مقام یک کشور مستقل، در عین حال پیوندهای تاریخی و فرهنگی خود را با دیگر بخش‌های حوزه فارسی حفظ و تقویت کند.

و شاید مهم‌ترین پیام این حضورها همین باشد:

فارسی‌زبانان منطقه، با وجود تفاوت‌های سیاسی و جغرافیایی، هنوز در یک حوزه فرهنگی و تمدنی مشترک نفس می‌کشند؛ حوزه‌ای که زبان فارسی، تاریخ و میراث مشترک، آن را به یکدیگر پیوند داده است.

برای کسانی که خواهان گسستن این پیوندها، تحریف تاریخ یا به حاشیه راندن هویت تاجیکی و میراث فارسی‌اند، چنین صحنه‌هایی می‌تواند یادآور یک حقیقت ساده اما مهم باشد: هویت فرهنگی را نمی‌توان با فشار سیاسی از میان برد؛ زبان را نمی‌توان با مرزها خاموش کرد و حافظه تاریخی ملت‌ها را نمی‌توان به آسانی پاک کرد.

پاسخ به چنین رویکردهایی نیز الزاماً در هیاهو و شعار خلاصه نمی‌شود؛ پاسخ ماندگارتر، در شناخت تاریخ، پاسداری از زبان فارسی، تقویت فرهنگ، توسعه علمی، ارتباط میان نخبگان و ایجاد شبکه‌های پایدار همکاری میان کشورهای فارسی‌زبان نهفته است.

سی‌وپنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان، از این منظر، تنها جشن استقلال یک ملت نبود؛ تصویری از یک واقعیت بزرگ‌تر نیز بود: بازگشت فرهنگ و هویت تاریخی به متن تحولات منطقه.

در این میان، حضور ایران و افغانستان/خراسان و چهره‌هایی چون دکتر محی‌الدین مهدی و دکتر علی‌رضا قیامتی، این پیام را برجسته‌تر کرد که میان ملت‌های این حوزه، فراتر از سیاست‌های روز و مرزهای جغرافیایی، پیوندهایی وجود دارد که ریشه در قرن‌ها تاریخ و تمدن دارد.

و چه زیباست که در سی‌وپنجمین سال استقلال تاجیکستان، این پیوند بار دیگر در قلب دوشنبه به نمایش درآمد؛ گویی سیمرغ همبستگی فرهنگی، از فراز خراسان تاریخی، بال‌های خود را تا دوشنبه، تهران و کابل گشوده بود.

این شاید مهم‌ترین پیام جشن امسال تاجیکستان باشد:

استقلال، مرزها را تعریف می‌کند؛ اما فرهنگ، ملت‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد.