سیاسی

شهید صلح؛ نماد آرمان و قربانی معامله‌گری سیاسی

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 28 سنبله 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 24

---

جایگاه تاریخی، پروفیسور استاد برهان‌الدین ربانی، شهید صلح، رییس‌جمهور پیشین کشور و از رهبران شناخته شده جهاد و مقاومت، شخصیتی است که بررسی زندگی او بخشی از تاریخ معاصر افغانستان به شمار می‌رود. 

استاد شهید، محصول یک دورهٔ بحرانی بود؛ نمایندهٔ تفکر مقاومت و از نخستین معماران تلاش برای مشارکت همه قوم‌های افغانستان در ساختار قدرت سیاسی کشور.

در این مطالب، به‌گونه مختصر، زمینه‌های فکری و شکل‌گیری شخصیت سیاسی او، مسیر تبدیل‌شدنش از رهبر جهادی به چهره‌ ملی، عوامل دشمنی و حذف، ضعف‌ها و اشتباه‌های تاریخی، پیامدهای سیاسی آن رویدادها و در پایان جایگاه و میراث او بررسی می‌شود.

۱. زمینه‌های فکری و شکل‌گیری شخصیت سیاسی

استاد ربانی از منطقهٔ پامیر و خانواده‌ای سنتی برخاست. او در فضای فکری اخوان‌المسلمین مصر پرورش یافت، اما برخلاف بسیاری از هم‌نسلانش، در همان چارچوب متوقف نماند. درک عمیق او از ساختار استبداد قومی در افغانستان باعث شد هدف خویش را نه تنها مبارزه با شوروی، بلکه مقابله با انحصار سیاسی قبیله‌ای و گسترش مشارکت اقوام تعریف کند.

۲. دستاوردها: از رهبری جهادی تا رهبری ملی

در دهه‌های دشوار جنگ، استاد ربانی از یک چهرهٔ صرفاً ایدئولوژیک به رهبری سیاسی–ملی تبدیل شد. او برای نخستین بار، با تکیه بر مشروعیت سیاسی و اجتماعی، کرسی ریاست‌جمهوری را به چالشی در برابر انحصار قومی پشتون‌ها بدل ساخت. این دستاورد در ساختاری که دهه‌ها قدرت به‌صورت میراثی در اختیار یک قوم خاص بود، بی‌سابقه و مهم تلقی می‌شد. همین ایستادگی، او را هدف دشمنان داخلی و خارجی کرد.

۳. عوامل دشمنی و حذف

سه جریان عمده در خاموش‌سازی صدای او نقش داشتند:

· اقتدارگرایان پشتون که انحصار قدرت خویش را در خطر می‌دیدند؛

· سازمان‌های اطلاعاتی خارجی که منافع منطقه‌ای خود را در تضعیف مقاومت می‌جستند؛

· بخشی از نیروهای خودی که به مأموریت‌طلبی و بی‌وفایی متهم شدند.

در نهایت، استاد ربانی نه تنها توسط دشمنان، بلکه به دست یارانِ ناتمام و شریکان بی‌وفا به شهادت رسید.

۴. ضعف‌ها و اشتباهات تاریخی

در کنار عظمت و ایستادگی، استاد ربانی از خطا مصون نبود. مهم‌ترین اشتباه راهبردی او، واگذاری بی‌چالش میدان در نشست بن (۲۰۰۱) به تیمی بود که نه نمایندهٔ کامل خواست‌های مردم و مقاومت بود، و نه از اجماع کلی جمعیت اسلامی و سایر نخبگان غیرپشتون برخوردار بود. این هیئت، عملاً پروژهٔ معاملهٔ سیاسی با پشتون‌ها را پیش برد.

استاد ربانی، با آنکه هنوز در موقعیت مشروع رهبری کشور قرار داشت، در برابر هیئت اعزامی به بن – به رهبری داکتر عبدالله و یونس قانونی – ایستادگی صریح نکرد. اگر در آن لحظهٔ تاریخی با صدور اعلامیه‌ای رسمی، صلاحیت این هیئت را سلب و خود موضع‌گیری می‌کرد، احتمالاً روند سیاسی افغانستان مسیری دیگر می‌پیمود. اما این سکوت یا ملاحظه‌کاری، پیامدهای سنگینی به همراه داشت.

۵. پیامدهای تاریخی

· قدرت سیاسی جمعیت اسلامی به معامله‌ای ناپایدار بدل شد؛

· رهبران متعدد و متضاد در دل جمعیت رشد کردند که بسیاری از آنان بعدها مسیرهای جداگانه یا معاملاتی شرم‌آور با جریان‌های انحصارطلب پشتون در پیش گرفتند؛

· استاد ربانی به حاشیه رانده شد و اقتدار او، به جای نهادینه‌سازی، به نماد تنهایی و انزوای سیاسی تبدیل گشت.

۶. جان گپ

استاد شهید  بی‌تردید یکی از ستون‌های مقاومت، نماد عدالت‌طلبی قومی و فکری، و از نخستین مدافعان مشارکت سیاسی واقعی در افغانستان بود. اما نبود ساختار منسجم رهبری، بی‌اعتمادی به بدنهٔ جوان جمعیت، و نبود تصمیم‌گیری قاطع در لحظات تاریخی، موجب شد آرمان بزرگ او در نیمه‌راه رها شود و به دست همانانی معامله گردد که روزی شاگردان یا هم‌سنگرانش بودند. استاد، شهید صلح بود، اما صلحی که سیاست‌مداران پس از او، با سهل‌انگاری، به سازش‌کاری فروکاستند.