سیاسی

پراکندگی یا آگاهی؟ بررسی تعدد نهادها، شوراها و جریان‌ها در میان تاجیکان

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 30 سنبله 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 73

---

در جغرافیای سیاسی افغانستان/خراسان، اقوام غیرپشتون، به‌ویژه تاجیکان، در دهه‌های اخیر با پرسش‌های بنیادینی درباره هویت، سازمان‌دهی و راهبرد مبارزه روبه‌رو بوده‌اند. تعدد گروه‌ها، شوراها، جنبش‌ها و جریان‌ها در میان این اقوام، پدیده‌ای است که هم می‌تواند نشانه‌ای از پویایی و آگاهی باشد و هم بازتاب‌دهنده ضعف در هماهنگی و سازمان‌دهی. 

این پراکندگی، پرسش‌های مهمی را درباره ماهیت آن، پیامدهایش، و نسبتش با مفاهیمی چون انسجام، مدرنیته و شایسته‌سالاری برمی‌انگیزد. متن حاضر می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد و ریشه‌های این وضعیت را در وابستگی‌های بیرونی، رقابت‌های درونی، و ضعف نخبگان جست‌وجو کند.

۱. معنای تعدد گروه‌ها و شوراها چیست؟

تعدد نهادها و جریان‌ها در میان تاجیکان و دیگر اقوام غیرپشتون، بیش از آنکه نشانه‌ای از انسجام باشد، بازتاب‌دهنده تنوع دیدگاه‌ها، منافع و رویکردهاست. این تنوع می‌تواند ناشی از فقدان یک مرجعیت واحد، اختلافات شخصی، وابستگی‌های بیرونی، یا تلاش برای نمایندگی طیف‌های مختلف اجتماعی باشد. در برخی موارد، این تعدد به رقابت‌های فرسایشی می‌انجامد و انرژی مبارزه را پراکنده می‌کند.

۲. آیا اقوام غیرپشتون هنوز در فکر هیاهو و امتیازگیری‌اند؟

بخشی از این پراکندگی را می‌توان به رقابت‌های فردی و گروهی برای کسب قدرت، شهرت و امتیاز نسبت داد. این امر به‌ویژه در میان نخبگان سیاسی و رهبران محلی دیده می‌شود که گاه منافع شخصی یا گروهی را بر منافع جمعی ترجیح می‌دهند. با این حال، نمی‌توان این انگیزه را به همه جریان‌ها نسبت داد؛ بسیاری از فعالان و جوانان در پی تغییر وضع موجود و رسیدن به عدالت و شایسته‌سالاری هستند.

۳. آیا این تعدد باعث دردسر میان خودی‌ها می‌شود؟

بله، در بسیاری از موارد، پراکندگی و نبود هماهنگی میان گروه‌های غیرپشتون، به‌ویژه تاجیکان، باعث تضعیف موضع آن‌ها در برابر دشمن مشترک می‌شود. اختلافات داخلی، سوءظن‌ها و رقابت‌های بی‌ثمر، فرصت را برای گروه‌های مسلط فراهم می‌کند تا از این شکاف‌ها بهره ببرند.

۴. آیا تعدد جریان‌ها نماد آگاهی و پیش‌زمینه انسجام بزرگ است؟

تعدد جریان‌ها می‌تواند نشانه‌ای از بیداری و آگاهی باشد، به شرطی که به سمت گفت‌وگو، همگرایی و ایجاد یک چارچوب مشترک هدایت شود. اما اگر این تعدد به پراکندگی و ناتوانی در اقدام جمعی بی‌انجامد، نمی‌توان آن را مقدمه انسجام دانست. انسجام بزرگ نیازمند رهبری، برنامه مشترک و پذیرش حداقلی از اختلاف‌هاست.

۵. آیا تاجیکان یک گام جلوتر از دیگر اقوام در سنت‌شکنی و گذار به مدرنیته هستند؟

تاجیکان در برخی حوزه‌ها، مانند آموزش و حضور در عرصه‌های مدنی، نسبت به برخی اقوام دیگر پیش‌تاز بوده‌اند. اما این موضوع را نمی‌توان به‌طور مطلق تعمیم داد. در میان تاجیکان نیز سنت‌گرایی، محافظه‌کاری و مقاومت در برابر تغییر وجود دارد. گذار به مدرنیته فرآیندی پیچیده و تدریجی است که همه اقوام را درگیر می‌کند.

۶. اگر هدف، دشمن و سرزمین مشترک است، این همه پراکندگی برای چیست؟

پراکندگی ناشی از عواملی چندگانه است: فقدان اعتماد متقابل، رقابت بر سر منابع و قدرت، وابستگی به حامیان خارجی، ضعف نهادهای مدنی، و نبود فرهنگ گفت‌وگو و تحمل اختلاف. این عوامل باعث می‌شود که نیروهای هم‌هدف نتوانند حول یک محور مشترک جمع شوند.

۷. چرا نمی‌توانیم بدون در نظر گرفتن سلیقه‌ها و اختلافات کوچک دور یک محور جمع شویم؟

جمع شدن حول یک محور نیازمند رهبری فراگیر، برنامه روشن و منافع مشترک تعریف‌شده است. اختلافات کوچک زمانی برجسته می‌شوند که منافع بزرگ و مشترک به‌اندازه کافی تبیین نشده باشد. همچنین، فقدان سازوکارهای دموکراتیک برای مدیریت اختلافات، باعث می‌شود که هر گروه بخواهد نظر خود را تحمیل کند.

۸. نقش اربابان، تکه‌داران و امتیازگیران در این تعدد کجاست؟

بخشی از نخبگان و رهبران محلی، با تکیه بر منابع مالی، حمایت خارجی یا نفوذ سنتی، به حفظ وضع موجود و پراکندگی دامن می‌زنند. این افراد گاه از تعدد گروه‌ها به نفع خود بهره می‌برند و مانع از شکل‌گیری یک رهبری واحد می‌شوند.

۹. آیا ممکن است شالاتان/تکه‌داران نسل جوان را درگیر کنند و بچه های خود را جایگزین کنند؟

بله، این خطر وجود دارد که نسل جوان توسط همان ساختارهای سنتی جذب شود و در چرخه‌ای از رقابت‌های بی‌پایان گرفتار آید. اگر جوانان نتوانند ساختارهای جدید و شایسته‌سالارانه ایجاد کنند، ممکن است همان الگوهای گذشته بازتولید شود.

۱۰. چرا این همه بی‌برنامگی، پراکندگی، مداحی‌گری، محافظه‌کاری و معامله‌گری؟

این وضعیت ریشه در تاریخ، فرهنگ سیاسی، و شرایط عینی دارد. فقدان آموزش مدنی، ضعف اقتصاد، وابستگی به بیرون، و تجربه‌های تلخ گذشته، همگی به این وضعیت دامن زده‌اند. همچنین، چشم‌داشت به معجزه یا نجات از بیرون، مانع از اقدام جمعی و خوداتکایی می‌شود.

۱۱. آیا این وضعیت نماد آگاهی و گذار است یا نشانه غفلت و دسیسه؟

می‌توان آن را ترکیبی از هر دو دانست. از یک سو، نشانه‌هایی از بیداری و تلاش برای تغییر وجود دارد؛ از سوی دیگر، ضعف در سازمان‌دهی و غفلت از منافع جمعی، این تلاش‌ها را کم‌اثر می‌کند. اگر این پراکندگی ناشی از دسیسه نخبگان فرصت‌طلب باشد و مهار نشود، می‌تواند به نابودی خودی بی‌ا‌نجامد.

۱۲. چرا تاجیکان با وجود نبود اختلاف بزرگ در مبارزه علیه طالبان، متحد نمی‌شوند؟

دلایل عمده عبارتند از:

· وابستگی شدید به کشورهای منطقه و جهان: هر گروه به حامی خارجی خاصی متکی است و این وابستگی، استقلال تصمیم‌گیری را محدود می‌کند.

· خودخواهی، جاه‌طلبی و توهم دانایی: رهبران هر گروه خود را محور می‌دانند و حاضر به پذیرش رهبری دیگران نیستند.

· فساد اخلاقی، مالی و جنایی: بی‌اعتمادی ناشی از سوابق ناپاک برخی رهبران، مانع از همکاری می‌شود.

جان گپ؛

برای عبور از این وضعیت، نیاز به یک برنامه مشترک، رهبری فراگیر، و فرهنگ گفت‌وگو و تحمل اختلافات است. نسل جوان می‌تواند موتور تغییر باشد، به شرطی که از دام رقابت‌های سنتی و وابستگی‌های بیرونی رها شود و به جای تکیه بر معجزه، بر سازمان‌دهی، شایسته‌سالاری و اتحاد حول منافع ملی تمرکز کند. در غیر این صورت، پراکندگی کنونی می‌تواند به نابودی فرصت‌ها و تداوم استبداد بی‌انجامد.