سیاسی

پرده‌نشینان سخنگو؛ از صدای زنان در تاریخ تا ابتکار جمع بانوان برای بیداری و آگاهی

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 17 میزان 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 24

---

بخش سوم

 «ماگه» چیست و چرا به آن نیاز داریم؟ شاید برخی از دوستان بپرسند که «ماگه» چیست و چرا چنین حلقه‌ای شکل گرفته است؟ در پاسخ باید گفت که «ماگه» تلاشی برای ساختن فضایی پایدار برای مطالعه، گفت‌وگو و اندیشیدن درباره‌ی مطالعات زنان است؛ فضایی که در آن شناخت وضعیت امروز زنان، جدا از ریشه‌های تاریخی، فلسفی، اجتماعی و سیاسی آن بررسی نشود و هدف این حلقه، تنها معرفی کتاب‌ها یا بازگویی کوتاه محتوای آن‌ها نیست. این جمع می‌خواهند آثار کلاسیک و معاصر را به‌گونه‌ی گروهی بخوانند، درباره‌ی دیدگاه‌ها و نظریه‌های مطرح‌شده در آن‌ها گفت‌وگو کنند و پیوندشان را با زندگی واقعی زنان، به‌ویژه زنان افغانستان، بسنجند.

این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از نابرابری‌های امروز، پدیده‌هایی جداافتاده و بی‌ریشه نیستند؛ بلکه در پیوند با ساختارهای دیرپای اجتماعی، مناسبات قدرت، برداشت‌های فرهنگی و نظام‌های فکری شکل گرفته‌اند. بنابراین، برای شناخت درست آن‌ها، باید از سطح رویدادهای روزمره فراتر رفت و به زمینه‌هایی پرداخت که این نابرابری‌ها را پدید آورده و بازتولید کرده‌اند.

در چنین مسیری، کتاب به ابزاری برای شناخت تبدیل می‌شود؛ ابزاری که به خواننده امکان می‌دهد از تجربه‌ی فردی خود فاصله بگیرد، آن را در چارچوبی گسترده‌تر ببیند و با دیدگاه‌های دیگر آشنا شود. گفت‌وگوی جمعی نیز به این روند ژرفا می‌بخشد؛ زیرا هر خواننده با تجربه، پرسش و برداشت ویژه‌ی خود به متن نزدیک می‌شود و از برخورد این دیدگاه‌ها، فهمی گسترده‌تر شکل می‌گیرد. در واقع، «ماگه» می‌خواهد خواندن را به راهی برای اندیشیدن و اندیشیدن را به زمینه‌ای برای شناخت بهتر جامعه تبدیل کند.

از شناخت گذشته تا فهم دشواری‌های امروز زنان؛ در برنامه‌ی این حلقه، آثاری جای خواهند گرفت که به زنان کمک می‌کنند روند تاریخی شکل‌گیری نابرابری‌های جنسیتی، پیدایش اندیشه‌های فمینیستی، دگرگونی جنبش‌های زنان و تأثیر این اندیشه‌ها بر مبارزات اجتماعی و سیاسی را بهتر بشناسند.

اهمیت چنین مطالعه‌ای در آن است که هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند دشواری‌های امروز خود را به‌درستی بشناسد، بی‌آن‌که گذشته‌ی خود را به پرسش بگیرد. تاریخ، تنها روایت رویدادهای سپری‌شده نیست؛ گنجینه‌ای از تجربه‌ها، کشمکش‌ها، شکست‌ها و تلاش‌هایی است که بسیاری از آن‌ها هنوز در زندگی امروز ما حضور دارند.

من بر این باورم که هیچ متنی تنها به روزگار خود تعلق ندارد. آثار ارزشمند می‌توانند پرسش‌هایی را پیش روی نسل‌های بعدی بگذارند که با گذشت زمان نه‌تنها کهنه نمی‌شوند، بلکه در پرتو رویدادهای تازه، معنایی ژرف‌تر می‌یابند. خواندن یک اثر تاریخی درباره‌ی جایگاه زنان، برای نمونه، می‌تواند ما را به این پرسش برساند که کدام ساختارها دگرگون شده‌اند، کدام نابرابری‌ها همچنان پابرجا مانده‌اند و چه اندیشه‌هایی هنوز برای فهم وضعیت امروز ما سودمندند.

برای جامعه‌ی افغانستان/ خراسان، این پرسش‌ها اهمیتی دوچندان دارند. زنان این سرزمین در دهه‌های گذشته با شکل‌های گوناگون تبعیض، محرومیت، حذف و مقاومت روبه‌رو بوده‌اند. آنان برای آموزش، کار، آزادی، مشارکت اجتماعی و حق تصمیم‌گیری درباره‌ی زندگی خود تلاش کرده‌اند و در بسیاری از دوره‌ها، هزینه‌های سنگینی برای این خواسته‌های انسانی پرداخته‌اند.

امروز نیز زیر حاکمیت طالبان، محدودیت‌های گسترده بر آموزش دختران، کار زنان، حضور اجتماعی و آزادی‌های فردی، زندگی میلیون‌ها زن و دختر را تحت تأثیر قرار داده است. هنگامی که حق آموزش از دختران گرفته می‌شود، هنگامی که زنان از بسیاری فرصت‌های کاری و اجتماعی محروم می‌مانند و هنگامی که حضور و انتخاب آنان زیر فشار فرمان‌های سخت‌گیرانه محدود می‌شود، مسئله تنها محرومیت چند فرد نیست؛ سخن از آینده‌ی یک جامعه، توانایی‌های انسانی آن و حق نیمی از جمعیت برای مشارکت در ساختن سرنوشت خویش است.

در چنین وضعیتی، آشنایی با تاریخ اندیشه، تجربه‌های جهانی و دیدگاه‌های گوناگون درباره‌ی حقوق زنان، تنها فعالیتی دانشگاهی یا فرهنگی نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت اندیشه‌ی انتقادی، گفت‌وگوی آگاهانه و شناخت ژرف‌تر از دشواری‌های امروز فراهم سازد.

البته کتاب‌خوانی به‌تنهایی نمی‌تواند همه‌ی این دشواری‌ها را برطرف کند و نباید از یک حلقه‌ی فرهنگی انتظار داشت که جای نهادهای آموزشی، مدنی و سیاسی را بگیرد. اما مطالعه‌ی سنجیده می‌تواند به روشن‌ترشدن پرسش‌ها، شناخت ریشه‌های مشکل، پرورش توانایی تحلیل و شکل‌گیری گفت‌وگوهای آگاهانه یاری رساند. هر دگرگونی پایدار، به شناخت نیاز دارد و شناخت نیز بدون پرسشگری، بررسی و سنجش دیدگاه‌ها به‌سختی به دست می‌آید.

از این دیدگاه، ابتکار مهناز شیردل و همراهانش را باید در پیوند با نیازی بزرگ‌تر دید: نیاز زنان به فضایی برای یادگیری، اندیشیدن و بازشناختن جایگاه خود در جامعه‌ای که هنوز با دشواری‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

نخستین گام؛ خواندن «منشأ خانواده، مالکیت خصوصی و دولت» بر بنیاد آنچه من در جریان قرار گرفته‌ام، نخستین درس‌گفتار این حلقه به کتاب «منشأ خانواده، مالکیت خصوصی و دولت»، اثر فردریش انگلس، اختصاص دارد؛ اثری کلاسیک که به بررسی دگرگونی‌های تاریخی خانواده، مالکیت و دولت می‌پردازد و در شکل‌گیری شماری از دیدگاه‌های نظری درباره‌ی جایگاه زنان و ریشه‌های نابرابری جنسیتی نقش داشته است.

گزینش چنین اثری برای آغاز کار «ماگه» می‌تواند زمینه‌ی مناسبی برای گفت‌وگو درباره‌ی پیوند میان ساختار خانواده، مناسبات اقتصادی، مالکیت و جایگاه اجتماعی زنان فراهم کند. این کتاب از جمله آثاری است که می‌توان آن را نه برای پذیرفتن بی‌چون‌وچرای همه‌ی دیدگاه‌هایش، بلکه برای شناخت یک چارچوب نظری اثرگذار، بررسی استدلال‌های آن و سنجش انتقادی برداشت‌هایش خواند.

اهمیت مطالعه‌ی چنین آثاری در آن است که خواننده می‌آموزد میان خواندن و پذیرفتن، تفاوت بگذارد؛ استدلال‌ها را بررسی کند، زمینه‌ی تاریخی شکل‌گیری آن‌ها را بشناسد و با دیدگاه‌های دیگر بسنجد. این شیوه‌ی خواندن، به‌ویژه در مطالعات زنان، اهمیت فراوان دارد؛ زیرا موضوع، تنها آشنایی با چند نظریه نیست، بلکه شناخت چگونگی شکل‌گیری مناسبات قدرت و تأثیر آن‌ها بر زندگی انسان‌هاست.

اگر اعضای این حلقه بتوانند کتاب را با دقت بخوانند، دیدگاه‌های آن را به بحث بگذارند و نسبت آن را با تجربه‌های تاریخی و اجتماعی زنان افغانستان بررسی کنند، نخستین درس‌گفتار می‌تواند به فرصتی برای یادگیری مشترک و پرورش اندیشه‌ی سنجشگرانه تبدیل شود.

در این میان، نقش جمع بانوان که در شرایط فعلی احساس مسئولیت نموده اند، بار دیگر اهمیت می‌یابد؛ زیرا آغازکردن چنین مسیری، گزینش آگاهانه‌ی کتاب و فراهم‌کردن زمینه‌ی گفت‌وگو درباره‌ی آن، می‌تواند الگویی از کار فرهنگی مسئولانه باشد. چنین کاری به ما یادآوری می‌کند که برای گشودن راه‌های تازه، همیشه به امکانات بزرگ نیاز نیست؛ گاه اراده‌ای پیگیر، جمعی همراه و برنامه‌ای سنجیده می‌تواند آغازگر مسیری ارزشمند باشد.