فرهنگی

بیستم میزان؛ بزرگداشت از عارف و شاعر ژرف‌اندیش زبان پارسی حضرت لسان‌الغیب حافظ شیرازی

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 20 میزان 1405
نویسنده: میرا جان امیری

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 40

---

بیستم میزان، مصادف است با بزرگداشت حافظ، عارف و شاعر زبان پهناور پارسی که با اندیشه‌های ژرف، در قالب‌های غزل و رباعی، سروده‌های از عشق، تصوف و زیبایی آفرید.

در هر مصرع، بیت و غزلش رازهای نهفته است و باید بسیار بدانی و بکوشی تا اندکی به شعر و آثارش پی ببری. هر مصرع و بیت غزلش جامع‌تر از آن است که در ذهن و افکار ما خطور کند. ابیاتش خالق زیبایی‌هایی است که تا امروزه تازه و خواندنی باقی مانده‌اند. در هر واژه‌اش رمز و پیامی گنجانیده شده است و جالب این‌که واژه‌هایی که در ابیاتش استفاده شده‌اند، در هرکدام از آن‌ها معنا یکسان نیست. صورت‌های معنایی آن‌ها را می‌توان با مطالعهٔ عمیق، اندکی دریافت و در مسیر سبک و مکتبش قدم گذاشت.

اکثر عرفا و شاعران کلاسیک در آثارشان رمز و پیامی الهی را جای داده‌اند که با الهام و غرق‌شدن در معانی بلند زاده شده‌ اند.

به قول حضرت ابوالمعانی بیدل رح که می‌فرماید:

معنی بلندی من فهم تند می‌خواهد

سیر فکرم آسان نیست، کوهم و کتل دارم

از این بیت می‌توان این برداشت را داشت که عرفا و بزرگان شعر و ادب، در مقام بلند و درجهٔ عشق و الهام، اشعار خود را سروده ‌اند، که نمی‌توان با اندکی غور یا حتی سال‌ها جست‌وجو به همهٔ لایه‌های آن رسید؛ چون رسیدن به این مقام و فهم، دانایی و دانش می‌خواهد، شکستگی و پختگی می‌خواهد. باید بسیار آموخت تا بتوان اندکی از این راز و رمزهای بزرگان برداشت و کسب معانی کرد.

خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، بن بهاءالدین محمد، شاعر بزرگ کلاسیک زبان پارسی، در سال ۷۱۵ هجری قمری، مطابق به ۱۳۱۵ میلادی، در شهر شیراز ایران دیده به جهان هستی گشود.

در رابطه با سال تولد و نام پدر و خانوادهٔ حافظ شیرازی اختلافاتی وجود دارد. بعضی پژوهشگران، سال تولد حافظ شیرازی را ۷۱۷ هجری قمری، مطابق با حدود ۱۳۱۷ میلادی، روایت نموده‌اند و همچنان نام پدرشان را کمال‌الدین محمد آورده‌اند؛ اما در بسیاری از مقالات ادبی، نام خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدین محمد و سال تولدش را ۷۱۵ هجری قمری، مطابق با حدود ۱۳۱۵ میلادی، روایت نموده‌ اند.

تخلّص «حافظ» برای شمس‌الدین محمد، در ایام جوانی و با حفظ‌نمودن قرآن مجید از بر، برگزیده شد و پس از آن به این تخلّص مشهور گردید. در فرهنگ اسلامی، حافظ به کسی گفته می‌شود که کل قرآن را حفظ نموده باشد و خود حافظ رح نیز در بیتی از غزل خود به این موضوع اشاره نموده است:

عشقت رسد به فریاد ار خود بسان حافظ

قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت…

حافظ رح آموزش‌های ابتدایی خود را در حوزهٔ دین، در همان زادگاهش شیراز آموخت. اگرچه در رابطه با دوران کودکی حافظ رح معلومات دقیق وجود ندارد، اما کوتاه می‌توان چنین نوشت که بعدها، به‌خاطر فراگیری بیشتر علم و دانش در حوزهٔ علوم قرآنی، دینی و زبان عربی، در محضر دانشمندان آن زمان آموزش دید که از آن جمله می‌توان به قوام‌الدین شیرازی اشاره نمود.

در عصری که حافظ شیرازی زندگی می‌کرد، شهر شیراز از مراکز مهم علم، فرهنگ، ادب و هنر بود که می‌توان تأثیر این محیط را در رشد و شخصیت حافظ شیرازی دانست.

حافظ شیرازی، از آن‌جایی که در سن کم پدر بزرگوارش را از دست داده بود و وضعیت اقتصادی خانواده‌اش نیز خوب نبود، بنا بر روایت‌های موجود، در سن خردسالی مجبور به کارکردن در نانوایی شد؛ اگرچه حافظ شیرازی از همهٔ برادران خود کوچک‌تر هم بود.

حافظ شیرازی، از آن‌جایی که علاقهٔ زیادی به علوم دینی، قرآن کریم و زبان عربی داشت، در کنار کار و ادامهٔ زندگی، خود را از علم و دانش دور نساخت و این را می‌توان در اشعار حافظ رح به‌خوبی جست‌وجو و مطالعه کرد.

به‌طور مثال، یکی از بیت‌های مشهور غزل حافظ رح که ترکیبی از واژه‌های عربی و پارسی در آن استفاده شده است، چنین بیان می‌کند:

الا یا ایها الساقی ادر کأساً و ناولها

که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها

در بیت دیگر غزلش چنین بیان می‌کند:

چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری‌سرشت

شیوهٔ «جنات تجری تحتها الانهار» داشت

بسیاری از جمله‌ها و واژه‌هایی که حافظ رح در بیت‌ها و اشعار خود ذکر کرده یا آورده است، پیام قرآنی یا به‌نوعی پیام معنوی داشته‌اند. در بیت دیگری از غزل حافظ رح نیز می‌توان به این موضوع اشاره کرد که بخشی از دعای حضرت زکریا ع را که در قرآن کریم ذکر شده است، آورده:

مگر وقت وفا پروردن آمد

که «فالم لا تذرنی فرداً» آمد

به همین شکل، در چندین غزل دیگر خود نیز ترکیبی از واژه‌های زبان عربی را آورده است و این نشان‌دهندهٔ علاقه و اشتیاق حافظ رح نسبت به زبان عربی و معنویتی است که در وجودش شعله‌ور بود.

هر نکته‌ای که گفتم در وصف آن شمایل

هر کو شنید، گفتا: «لله درّ قائل

ترکیب دیگری از پارسی، عربی و گویش‌های زادگاه شیراز که با زبان عربی آغاز و در لابه لای آن با ترکیب این زبان ها و گویش آورده است و این خود به وضوع بیانگر اندیشه عمیق و استعداد بلند ایشان را بیانگر است.

سبت سلمی بصدغیها فؤادی

و روحی کل یوم لی ینادی

نگارا بر من بی‌دل ببخشای

و واصلنی علی رغم الاعادی

حبیبا در غم سودای عشقت

توکلنا علی رب العباد

امن انکرتنی عن عشق سلمی

تزاول آن روی نهکو بوادی

که همچون مت به بوتن دل و ای ره

غریق العشق فی بحر الوداد

به پی‌ماچان غرامت بسپریمن

غرت یک وی روشتی از امادی

غم این دل بواتت خورد ناچار

و غر نه او بنی آنچت نشاد

دل حافظ شد اندر چین زلفت

بلیل مظلم و الله هادی

این غزل، شمارهٔ ۴۳۸ در گنجور است.

از آن‌جایی که حافظ دانش گسترده‌ای در رابطه با فرهنگ زبان پارسی، عربی و حوزهٔ دین داشت، می‌توان این موضوع را در اشعار وی به‌وضوح مشاهده کرد.

چون اشعار حافظ شیرازی رح عمیق و دارای پیام‌های مرموز و گسترده است، با مطالعه یک یا دو بار نمی‌توان از اشعارش برداشت خوب‌تر گرفت. به قول یکی از روحانیون که روایت می‌کند، برای تفسیر یک بیت از غزل حافظ رح، که ژرف و عمیق است، باید زمان بیشتری را برای تحلیل و صحبت دربارهٔ آن وقف کرد؛ چون هر واژه‌اش سطرها می‌آفریند.

نکتهٔ مهم این است که واژه‌هایی را که در ابیات حافظ رح استفاده شده‌اند، باید به بهترین شکل ممکن مطالعه کرد تا دریافت که در کدام غزل و در کدام بیت، چه معنا و پیامی را ابراز نموده‌اند. پس نتیجه این می‌شود که ابیات اکثر عرفا و شاعران کلاسیک دارای معنا و مفهوم چندبعدی بوده و سال‌ها باید در رابطه با سبک‌ها و مکتب‌های مختلفی که از بزرگان شعر و ادب باقی مانده است، مطالعه کرد و عمر وقف داد تا بتوان راهی برای ابراز نظر و تفسیر آن‌ها یافت.

در ذهن هر انسان، دیدگاه‌ها و نظریات مختلفی وجود دارد و علایق نیز در هر فرد متفاوت است. خیر و خوبی هم در همین است که برای هر نظر و دیدگاه فردی و جمعی حرمت قائل بود و این، بیانگر روشن‌نگری یک فرد است.

این روزها خیلی‌ها راه‌های تازه را در حوزهٔ شعر و ادبیات زبان جست‌وجو و تحقیق می‌کنند و آهسته‌آهسته خود و ذهن خود را با سبک‌های معاصر و جدید سازگار می‌سازند که این خود می‌تواند بیانگر انکشاف و مطالعهٔ حوزهٔ ادبیات باشد؛ اما عده‌ای بر این باور شده‌اند که کلاسیک و تکرار این راه، دیگر نوعی قابل‌قبول نمی‌باشد.

درحالی‌که پختگی و دانش بلند می‌تواند این باورها را به چالش بکشد؛ چون ایستادن، آموختن، اندوختن و پیروی از سبک کلاسیک و رقص‌دادن قلم خود در این مسیر، نوعی رسیدن و پختگی است. این راه و سبک، نسبت به شعر نو دشواری‌های بی‌شماری در مسیر خود دارد؛ زیرا معنویت و علم فراتر از ذهنیت‌های کوچک می‌خواهد. بناً، بدون پیروی از سبک کلاسیک و اندوختن از عرفا و بزرگان شعر و ادب، ممکن است شعر بخش عظیمی از کیفیت واقعی خود از دست بدهد.

پس می‌توان به این نتیجه رسید که بدون آبگیر و آبیاری ریشه، شاخ‌وبرگ و درخت خشکیده است.

حافظ شیرازی رح، عارف و شاعر زبان پارسی، از جملهٔ شاعران برجستهٔ این زبان پهناور شناخته می‌شود که در شعر و سبک خود، مقام بلند و جایگاه نیرومندی در شعر پارسی کسب نمود و تا امروزه اشعارش برای اندیشه و پژوهش در زبان پارسی آراسته است.

تقویم دقیق سرآغاز سرایش حافظ شیرازی در متون تاریخی هنوز به‌درستی روایت نشده است؛ اما با توجه به روایت‌های تاریخی و مطالعهٔ آثار و زندگی ایشان، می‌توان گفت که پیش از رسیدن به سن سی‌سالگی، در عرصه شعر و ادب به مقام و شهرت بلندِ دست یافته بود.

حافظ رح با غزلیات خود، پیوند عمیق و ناگسستنی در فرهنگ زبان پارسی‌زبانان ایجاد نمود.

در میان مردم و در منابع مختلف، روایت‌هایی آمده است که در زمان حیات حضرت حافظ رح، به‌خاطر این‌که اشعارش سرشار از پیام‌های امید، پیروزی، اندوه، عشق و فراق بود، مردم برای راهنمایی و روشنایی‌بخشیدن به فردای خود با غزلیات وی فال می‌گرفتند. غزل‌های او پیام‌های گوناگونی را به خوانندگان بازگو می‌کرد و از این سبب، این رسم آهسته‌آهسته در میان پارسی‌زبانان رایج شد و تا امروزه ادامه دارد. این رسم در فرهنگ مردم جای گرفته است و بیشتر در شب یلدا، خانواده‌ها شب را با حافظ‌خوانی سحر می‌کنند.

اما در بعضی از روایت‌های دیگر، قصه‌ای بیان می‌شود که پیامی است که سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل آمده و مدرک و سند رسمی تاریخی ندارد. در رابطه با محل خاک‌سپاری حضرت حافظ رح، میان علما و اهل ادب اختلافاتی وجود داشته است. در این میان، شخصی برخاسته و به دیوان حضرت حافظ رح مراجعه کرده است. همین‌که فال دیوانش را باز می‌کند، این غزل انتخابی می‌شود:

عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه‌سرشت

که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

من اگر نیکم و گر بد، تو برو خود را باش

هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

همه کس طالب یارند، چه هشیار و چه مست

همه‌جا خانهٔ عشق است، چه مسجد چه کنشت

سر تسلیم من و خشت در میکده‌ها

مدعی گر نکند فهم سخن، گو سر و خشت

ناامیدم مکن از سابقهٔ لطف ازل

تو پس پرده چه دانی که که خوب است و که زشت

نه من از پردهٔ تقوا به درافتادم و بس

پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت

حافظا، روز اجل گر به کف آری جامی

یک سر از کوی خرابات برندت به بهشت

این غزل، پیامی می‌شود برای کسانی که به حضرت حافظ رح تاخته بودند و به آن پیر فرزانه، عارف و شاعر ژرف‌اندیش زبان پارسی، برچسب‌هایی زده بودند. در ادامهٔ این روایت، گفته می‌شود که پس از این ماجرا، لقب «لسان‌الغیب» را به حضرت حافظ شیرازی رح داد شد.

این را تنها می‌توان در چارچوب قصه‌های عامیانهٔ مردم بیان کرد؛ زیرا سند و روایت دقیق تاریخی در رابطه با این ماجرا وجود ندارد. تنها می‌توان چنین برداشت کرد که شعر حافظ مملو از پیام‌های معنوی و سرشار از عشق، آزادی و امید است و مردم، با مطالعهٔ آن و ارادتی که به حضرت حافظ رح و غزلیات ایشان داشتند و دارند، رسم فال حافظ را در میان خود رواج دادند؛ رسمی که تا امروز مورد استقبال قرار می‌گیرد و بیشتر در مجالس فرهنگی، شعر و ادب، با خوانش غزلی از حافظ رح، فال گرفته می‌شود.

حضرت حافظ شیرازی رح، پس از سال‌ها زندگی و آفرینش ادبی، در سال ۷۹۲ هجری قمری، مطابق با حدود ۱۳۹۰ میلادی، دار فانی را لبیک گفت و به رحمت حق پیوست. دربارهٔ سال تولدش اختلافاتی وجود دارد و به همین دلیل، در رابطه با سن دقیق او هنگام وفات نیز روایت‌های متفاوتی مطرح شده است. حافظ در شهر شیراز، که زادهٔ همان شهر نیز بود، به خاک سپرده شد و آرامگاهش از سال‌های پیش تا به امروز مکان فرهنگی و ادبی برای عام و خاص می‌باشد.

همچنان، می‌توان دلیل دیگری برای زیبنده‌بودن لقب «لسان‌الغیب» بر حضرت حافظ رح ذکر کرد: اشعار ژرف، پیوند عمیق ایشان با دنیای عرفان و بازتاب عشق، زندگی، امید و الهام در آثارش. همچنین، نکتهٔ تاریخی دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، این است که در کتاب «نفحات‌الانس» جامی، از حافظ شیرازی رح یاد شده است؛ اما برای تعیین زمان دقیق رواج لقب «لسان‌الغیب»، بررسی منابع تاریخی معتبر ضروری است.

بیستم میزان/مهر، هر ساله به‌منظور بزرگداشت مقام و جایگاه حضرت حافظ رح در فرهنگ و ادبیات زبان پارسی گرامی داشته می‌شود. همچنان در این ماه، شهر شیراز رنگ‌وبوی دلپذیری به خود می‌گیرد و برای شهر، زیبایی، محبت و دوستی می‌آفریند.

پایان سخن

حافظا، می‌خور و رندی کن و خوش باش، ولی

دام تزویر مکن چون دگران قرآن را