سیاسی

نقش همسایگان در آینده افغانستان؛ همکاری منطقه‌ای یا رقابت ژئوپلیتیک؟

نوشته شده توسط admin در تاریخ 12 قوس 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 125

---

نویسنده: شفیع الله شهزاد عزیزی 

افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، در طول تاریخ مورد توجه قدرت‌های مختلف بوده است. این کشور به عنوان پیوندگاه آسیای مرکزی، جنوبی و غربی، از اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک بالایی برخوردار است. همسایگان افغانستان شامل ایران، پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و چین هستند که هر یک به دلایل تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی، منافع خاصی در این کشور دارند. در چهار دهه اخیر، افغانستان شاهد جنگ، بی‌ثباتی و مداخلات خارجی بوده است و اکنون با روی کار آمدن طالبان، نقش همسایگان در آینده این کشور بیش از پیش مورد سؤال است.

۱. زمینه‌های تاریخی و جغرافیایی

موقعیت ژئوپلیتیک افغانستان

افغانستان در قلب آسیا قرار دارد و به عنوان پل ارتباطی بین مناطق مختلف عمل می‌کند. این کشور از نظر تئوری‌های ژئوپلیتیک، در منطقه ریملند (حاشیه‌ای) و هارتلند (قلب زمین) قرار گرفته و از اهمیت استراتژیک برخوردار است . افغانستان از طریق همسایگان خود به آب‌های آزاد دسترسی دارد و می‌تواند به عنوان کریدور ترانزیتی برای تجارت منطقه‌ای عمل کند.

۲. تاریخچه روابط با همسایگان

افغانستان در طول تاریخ روابط پیچیده‌ای با همسایگان خود داشته است. از جمله:

۱. ایران: اشتراکات فرهنگی و زبانی، اما رقابت‌های سیاسی و امنیتی.

۲. پاکستان: روابط امنیتی و حمایت از گروه‌های مجاهدین و طالبان.

۳. کشورهای آسیای مرکزی: روابط اقتصادی و امنیتی، به ویژه در زمینه انرژی و ترانزیت.

نقش همسایگان در تحولات اخیر افغانستان 

۱. ایران و افغانستان: همکاری‌ها و چالش‌ها

ایران و افغانستان دارای اشتراکات فرهنگی و مذهبی هستند، اما در عین حال با چالش‌های امنیتی و اقتصادی مواجه اند. حضور چند میلیون مهاجر افغانستانی در ایران، مسئله قاچاق مواد مخدر و ناامنی مرزها از جمله مواردی هستند که بر روابط دو کشور تأثیر می‌گذارند . ایران همچنین نگران مداخلات خارجی در افغانستان و تأثیر آن بر امنیت منطقه‌ای است.

۲. پاکستان: بازیگر مؤثر در افغانستان

 پاکستان به عنوان همسایه شرقی افغانستان، نقش کلیدی در تحولات این کشور داشته است. این کشور از طریق حمایت از طالبان و دیگر گروه‌ها، سعی در حفظ نفوذ خود در افغانستان دارد. پاکستان همچنین از طریق کریدور اقتصادی چین و پاکستان سعی در دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی دارد .

۳. کشورهای آسیای مرکزی:

همکاری اقتصادی و امنیتی کشورهای آسیای مرکزی شامل ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان، به دنبال دسترسی به بازارهای جنوب و استفاده از منابع انرژی افغانستان هستند. این کشورها همچنین نگران امنیت مرزها و گسترش تروریسم هستند . برای مثال، تاجیکستان نگران گسترش ایدئولوژی طالبان و تأثیر آن بر امنیت ملی خود است .

۴. چین: بازیگری اقتصادی با اهداف استراتژی

 چین به عنوان یک قدرت اقتصادی، به دنبال سرمایه‌گذاری در معادن و پروژه‌های زیرساختی افغانستان است. این کشور  سعی در گسترش نفوذ خود در منطقه دارد . چین همچنین نگران گسترش تروریسم و تأثیر آن بر ایالت سینکیانگ است.

همکاری‌های منطقه‌ای: فرصت‌ها و چالش‌ها

۱. سازمان‌های منطقه‌ای و افغانستان سازمان‌هایی مانند سازمان همکاری شانگهای  و سازمان پیمان امنیت جمعی  سعی در ایجاد همکاری‌های امنیتی و اقتصادی در منطقه دارند. این سازمان‌ها می‌توانند نقش مهمی در ثبات  افغانستان ایفا کنند، اما اختلافات بین اعضا و رقابت‌های ژئوپلیتیک مانع از همکاری مؤثر شده است .

۲. پروژه‌های اقتصادی و ترانزیتی افغانستان می‌تواند به عنوان پل ارتباطی بین آسیای مرکزی و جنوبی عمل کند. پروژه‌هایی مانند خط لوله گاز TAPI (ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند) و بندر چابهار در ایران، می‌توانند زمینه‌ساز همکاری‌های اقتصادی شوند. اما عدم ثبات سیاسی و امنیتی در افغانستان، اجرای این پروژه‌ها را با مشکل مواجه کرده است .

۳. چالش‌های امنیتی و تروریسم افغانستان به عنوان کانون تروریسم منطقه‌ای، باعث نگرانی همسایگان شده است. گروه‌هایی مانند داعش و القاعده در این کشور فعال هستند و می‌توانند امنیت منطقه را تهدید کنند. همکاری‌های امنیتی بین افغانستان و همسایگان برای مقابله با این تهدیدات ضروری است .

رقابت‌های ژئوپلیتیک: تهدیدی برای آینده افغانستان

۱. رقابت بین قدرت‌های بزرگ رقابت بین قدرت های بزرگی مانند آمریکا، چین و روسیه در افغانستان، می‌تواند باعث تشدید بی‌ثباتی در این کشور شود. برای مثال، آمریکا از طریق روند دوحه سعی در حفظ نفوذ خود دارد، در حالی که چین و روسیه از طریق فرمت مسکو به دنبال افزایش نقش خود هستند .

۲. رقابت بین هند و چین هند و چین به عنوان دو قدرت اقتصادی، به دنبال نفوذ در افغانستان و دسترسی به منابع طبیعی این کشور هستند. هند از طریق سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیرساختی و چین از طریق پروژه‌های معدنی سعی در افزایش حضور خود در افغانستان دارند . این رقابت می‌تواند هم به عنوان فرصت و هم به عنوان تهدید برای افغانستان باشد.

۳. نقش پاکستان و ایران پاکستان و ایران به عنوان دو همسایه مهم، به دنبال حفظ نفوذ خود در افغانستان هستند. رقابت بین این دو کشور می‌توانند باعث تشدید تقسیمات قومی و مذهبی در افغانستان شود .

سناریوهای آینده

۱. سناریوی همکاری منطقه‌ای در صورت همکاری همسایگان و قدرت‌های بزرگ، افغانستان می‌تواند به مرکز همگرایی منطقه‌ای تبدیل شود. این سناریو مستلزم تشکیل دولت فراگیر در افغانستان، احترام به حقوق بشر و همکاری اقتصادی است .

۲. سناریوی رقابت ژئوپلیتیک در صورت تداوم رقابت‌های ژئوپلیتیک، افغانستان می‌تواند به عرصه جنگ نیابتی بین قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی تبدیل شود. این سناریو منجر به تشدید بی‌ثباتی و گسترش تروریسم خواهد شد.

۳. سناریوی میانه در این سناریو، همکاری‌های محدود منطقه‌ای در کنار رقابت‌های ژئوپلیتیک ادامه خواهد یافت. افغانستان به تدریج به سمت ثبات نسبی حرکت خواهد کرد، اما چالش‌های امنیتی و اقتصادی باقی خواهند ماند.

کلام آخر 

آینده افغانستان تا حد زیادی به نقش همسایگان و تعامل بین قدرت های بزرگ بستگی دارد. همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند زمینه‌ساز ثبات و توسعه در افغانستان شود، اما رقابت‌های ژئوپلیتیک می‌تواند این کشور را به کانون بحران تبدیل کند. افغانستان نیازمند یک دولت فراگیر و سیاست خارجی متعادل است تا بتواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود به نفع توسعه ملی استفاده کند. همسایگان نیز باید به جای رقابت، به دنبال همکاری‌های مشترک برای حل چالش‌های امنیتی و اقتصادی باشند.