سیاسی

صد سال روایت زنان، تاریخ و سیاست در افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 19 حوت 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 214

---

بخش دهم

نویسنده: حامیه نادری 

نقش زنان در جنبش‌های مدنی و تظاهرات خیابانی افغانستان؛

جنبش‌های مدنی زنان در افغانستان، روایتگر مبارزه‌ای صدساله برای حضور در عرصه عمومی و تعریف هویت مستقل انسانی است. این مبارزه فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته؛ از اصلاحات نخبگانی و دستاوردهای قانونی گرفته تا عقب‌گردهای تلخ و سرکوب‌های سیستماتیک. آنچه در ادامه می‌آید، مروری مستند بر این تاریخ پرفرازونشیب است. 

دوره اصلاحات امان‌الله خان: طلوع آگاهی (۱۲۹۸-۱۳۰۸ خورشیدی)

نخستین جرقه‌های حضور سازمان‌یافته زنان در عرصه اجتماعی با نام امان‌الله خان و همسرش، ملکه ثریا طرزی، گره خورده است. این دوره را می‌توان نقطۀ عطفی در تاریخ مدرن افغانستان دانست. امان‌الله خان که با الهام از افکار مشروطه‌خواهی و تجددطلبی دست به اصلاحات گسترده‌ای زد، در سال ۱۲۹۸ حق رأی را به زنان افغانستان اعطا کرد؛ اقدامی که حتی پیش از بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته صورت گرفت.

تأسیس نخستین مکتب دخترانه به نام «مکتب مستورات» در ۱۲۹۹، انتشار اولین نشریه زنان با عنوان «ارشاد نسوان» در ۱۳۰۱ و اعزام ۱۵ دختر نخبه برای ادامه تحصیل به ترکیه در ۱۳۰۷، همگی در این دهه شکل گرفتند. اما این اصلاحات که عمدتاً متمرکز بر پایتخت بود و بافت سنتی جامعه را نادیده می‌گرفت، با واکنش تند محافظه‌کاران و روحانیون سنتی مواجه شد. این مقاومت به شورش‌های گسترده و در نهایت سرنگونی امان‌الله در ۱۳۰۸ انجامید. بسته شدن مکتب‌های دخترانه و بازگشت حجاب اجباری، نخستین شکست بزرگی بود که الگوی «چرخۀ پیشرفت و عقب‌گرد» را در تاریخ افغانستان رقم زد.

دورۀ محافظه‌کاری نادرشاه و ظاهرشاه: پیشرفت تدریجی (۱۳۰۸-۱۳۵۲)

پس از سقوط امان‌الله، محمدنادرشاه و پسرش محمدظاهرشاه با رویکردی محتاطانه‌تر به اصلاحات پرداختند. نقطۀ عطف این دوره، قانون اساسی ۱۳۴۳ بود که به زنان حقوق برابر، حق رأی و حق حضور در پارلمان را اعطا کرد و برای اولین بار چهار زن به مجلس نمایندگان و سنا راه یافتند. حضور زنانی مانند کبرا نورزایی در مقام وزارت صحت، انتشار مجلاتی چون «میرمن» و فعالیت زنان در سینما و رادیو، از دستاوردهای این دوران بود. با این حال، این پیشرفت‌ها عمدتاً محدود به طبقه متوسط در شهرهای بزرگ بود و در روستاها، سنت‌های قبیله‌ای کماکان بر زندگی زنان سایه افکنده بود.

دورۀ جمهوری و کمونیستی: اصلاحات اجباری و مقاومت سازمان‌یافته (۱۳۵۲-۱۳۷۱)

با اعلام جمهوری توسط محمدداودخان در ۱۳۵۲، گام‌هایی برای بهبود حقوق زنان در زمینۀ ازدواج و طلاق برداشته شد. اما نقطه عطف این دوران، ظهور جریانی مستقل به رهبری مینا کشور کمال بود. او در سال ۱۳۵۶ با تأسیس جمعیت انقلابی زنان افغانستان (راوا)، نخستین حرکت سیاسی سازمان‌یافته و مستقل زنان را بنیان نهاد. مینا با انتشار مجله "پیام زن"، مبارزه را فراتر از پایتخت برد و علیه سنت‌های زن‌ستیز و استبداد سیاسی قد علم کرد.

با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در ۱۳۵۷، اصلاحات با شتابی بی‌سابقه اما قهری دنبال شد: تعدد زوجات ممنوع، سن ازدواج افزایش و آموزش دختران اجباری شد. اگرچه سازمان‌هایی چون «شورای زنان افغانستان» به رهبری ثریا پاپلی در بدنه دولت فعال بودند، اما این تغییرات به دلیل تحمیل از بالا و توسل به زور، با ساختار سنتی جامعه در تضاد قرار گرفت. هم‌زمان، حکومت به سرکوب و زندانی کردن دگراندیشان، از جمله زنان فعال سیاسی مخالف پرداخته و بسیاری را راهی زندان پل‌چرخی کرد. مینا کشور کمال نیز که هم علیه اشغالگری شوروی و هم علیه تندروی‌های مذهبی مبارزه می‌کرد، در نهایت در سال ۱۳۶۵ در کویته پاکستان ترور شد. این رویارویی‌های خونین، افغانستان را به ورطۀ جنگ داخلی کشاند و زنان بار دیگر به قربانیان اصلی تضاد میان قدرت‌های سیاسی تبدیل شدند.

دورۀ مجاهدین و طالبان اول: تاریک‌ترین فصل (۱۳۷۱-۱۳۸۰)

با سقوط حکومت کمونیستی و تسلط مجاهدین، محدودیت‌ها علیه زنان بازگشت. اما با ظهور طالبان در ۱۳۷۵، تاریک‌ترین دورۀ تاریخ زنان افغانستان آغاز شد. استقرار سیستم «آپارتاید جنسیتی»، منع تحصیل و کار، و اجباری شدن برقع، زنان را به زندانیان خاموش خانه‌ها تبدیل کرد. با این وجود، مقاومت‌های پنهانی نظیر راه‌اندازی مکتب‌های زیرزمینی و فعالیت‌های مستندسازی توسط سازمان‌هایی مانند «راوا» در همین دوره شکل گرفت.

دورۀ جمهوری: شکوفایی و شکنندگی دستاوردها (۱۳۸۰-۱۴۰۰)

سقوط طالبان در ۱۳۸۰ افق‌های تازه‌ای گشود. اختصاص سهمیه ۲۷ درصدی برای زنان در پارلمان، تصویب قانون منع خشونت علیه زنان در ۱۳۸۸ و پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی، گام‌های بلندی بود. حضور ۲.۵ میلیون دانش‌آموز دختر در مقطع دبستان، فعالیت بیش از ۱۰۰ هزار دانشجوی زن و درخشش زنان در عرصه‌های رسانه، هنر و سیاست، دستاوردهای چشمگیر این دو دهه محسوب می‌شد. با این حال، نباید فراموش کرد که بخش عمده‌ای از این پیشرفت‌ها متکی به کمک‌های خارجی و محدود به مراکز شهری بود. فساد سیستماتیک دولتی و نگاه گاه پروژه‌ای به حقوق زنان، این دستاوردها را به‌شدت شکننده ساخت؛ شکنندگیِ تلخی که در تابستان ۱۴۰۰ خود را نشان داد.

دورۀ طالبان دوم: مقاومت از خیابان تا جهان مجازی (۱۴۰۰ تاکنون)

پس از بازگشت طالبان به قدرت، زنان افغانستان وارد مرحله‌ای تازه و دشوار از مقاومت مدنی شدند. اعتراضات خیابانی با شعارهای «نان، کار، آزادی» به سرعت در کابل و سایر ولایات شکل گرفت. واکنش طالبان به این اعتراضات مسالمت‌آمیز، خشن و سرکوب‌گرانه بود. بر اساس گزارش‌های معتبر بین‌المللی، از سال ۱۴۰۰ تاکنون صدها زن معترض بازداشت، شکنجه و حتی ناپدید شده‌اند و ده‌ها مورد قتل و خشونت جنسیتی به ثبت رسیده است. با مسدود شدن درهای دانشگاه‌ها، مکاتب، سالن‌های زیبایی و حتی ممنوعیت صدای زنان در اماکن عمومی، سازمان ملل متحد وضعیت افغانستان را رسماً «آپارتاید جنسیتی» خواند.

در پی این سرکوب‌های گسترده، شکل مبارزه تغییر یافت. زنان افغانستانی با تغییر استراتژی، از تظاهرات خیابانی به مبارزات شبکه‌ای و پنهان روی آوردند. جنبش‌های اعتراضی داخل کشور با راه‌اندازی مکاتب زیرزمینی، ایجاد شبکه‌های آموزشی پنهان و مستندسازی جنایات، مقاومت را زنده نگه داشته‌اند. در کنار آن‌ها، زنان تبعیدی و فعالان مدنی در خارج از مرزها شبکه‌هایی را شکل داده‌اند که هدفشان لابی بین‌المللی، به رسمیت شناساندن آپارتاید جنسیتی و پیگرد قانونی رهبران طالبان است.

نتیجه‌گیری

میراث یک قرن مبارزه زنان افغانستان، فراتر از پیروزی‌ها یا شکست‌های مقطعی، شکل‌گیری یک «آگاهی جمعی» عمیق است. زنانی چون ثریا طرزی، کبرا نورزایی ، آناهیتا راتب‌زاد، مینا کشورکمال، ملالی جویا، پروانه ابراهیم‌خیل، هدا خموش، وحیده امیری، زرمینه پریانی، تمنا زریاب، مدینه دروازی، مونسه مبارز، ژولیا پارسی، مریم معروف آروین، زهرا حقپرست و ده‌ها نام دیگر، با جسارت خود نماد ایستادگی در برابر تمامیت‌خواهی شده‌اند. این استمرار نشان می‌دهد جامعه‌ای که هویت مستقل انسانی و مطالبه‌گری را تجربه کرده است، هرگز به انفعال گذشته بازنخواهد گشت. صدای زنان افغانستان امروز اگرچه در خیابان‌ها کمتر شنیده می‌شود، اما در حافظه تاریخی جامعه و شبکه‌های جهانی مقاومت، خاموش‌ناشدنی است