فرهنگی

سفره‌ی یلدا؛ نماد هنر، اندیشه و ایستادگی در کابلستان قدیم

نوشته شده توسط admin در تاریخ 30 قوس 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 94

---

نویسنده: مژده ظفری بخشی

در قدیم‌ها رأی و فکر مردم استوار بر آن بود که در جهان هستی، در کنار اضداد دیگر، دو نیرو در برابر هم قرار دارند: روشنایی و تاریکی؛ نیروهایی که با هم می‌جنگند و در باروری بطن شب تیره و تار و با دمیدن سپیده‌دم، زایش نور سلسله‌ی مراتب باروری شب را رقم می‌زند. نور زاییده نمی‌شود؛ منبع الهام و روشنایی در زمین است. روشنایی در شکل مجازی آن رنگ دیگری از نور در افق روشن زندگی مردم پنداشته می‌شده است.

در جنگ و پیروزی روشنایی و ظلمت، روشنایی به زندگی مردم برمی‌گشت. با تحول و گردش ایام، در راستای پرورش فلسفه‌ی زندگی و حیات بر صورت‌های فلکی و دی‌ماهی، ماه دی را آغازگر پیروزی بر ظلمت می‌پنداشتند؛ دی، ماهی که روزها بلند و شب‌ها کوتاه می‌شد. 

مردم مشتاقانه سر سفره‌ها را با خشکبارها همراه با مثنوی‌خوانی‌ها و شاهنامه‌خوانی‌های گرداگرد صندلی‌ها آذین می‌بستند. قندیل زندگی در گذشته‌ها چه بزم‌آرامی خاصی داشت و صف‌ربایی‌های دورادور کرسی‌ها، عظمت و ابهت فرهنگ و تمدن مردم خراسان را بیان‌گر است. 

مردم در گذشته‌های دور و نزدیک، با هم به گفت‌وگوهای یخ‌زده‌ی زمستانی می‌پرداختند؛ اینکه ماه قوس و جدی به جنگی می‌روند و دی بر آذر فائق آمدنی است، و سپس بهمن و اسفند با هم برای راندن فصل سرما می‌جنگند. بعد از شکست شصت، بهار از پشت افق‌های دور و شفق‌های داغ و روشن، به قشنگی آسمانی که رنگ سرخش بر دشت‌ها و دمن‌ها سایه می‌اندازد، پدیدار می‌شود. این، روش‌مندانه تناوب عمیق فلسفه‌ای زندگی را به رویش، پرورش، سازندگی و بالندگی می‌گرفت.

آره!

این یافته‌ها چگونه در ذهن و پندار مردمان در قدیم‌ها نطفه می‌بست؟

کرسی‌ها در فصل سرما و نشستن دور آن، کانون اندیشه و تولید و بازتولید فکر نیز به حساب می‌آمد. مردم خراسان در فصل زمستان که نگاهی به افق‌های دور معرفت‌شناسی داشتند، نه این‌که بی‌کار و فارغ از شخم‌زدن زمین و آبیاری باغ‌ها و باغستان‌ها بوده باشند و تنها به لمیدن و خوابیدن و تنبلی پرداخته باشند؛ زمستان زادگاه فکری و اندیشه و تعلقات معرفتی، شعر و شاعری بود؛ انباشتی از مخزن فکر و اندیشه در آیینه‌ی دل و پندار می‌گردید. 

دیوان‌های قطور شعری، فلسفی، عرفانی، نجومی و غیره در فضای معنوی و کانون‌های علمی و دانشوری مدارس، مساجد و نیایش‌گاه دل‌ها، دورادور کرسی‌ها و صندلی‌ها رنگ می‌افتاد و سلسله می‌بافت و ارهام و الهام و سبک‌های شعری در قالب‌های گوناگون و عمق اندیشه‌ی فلسفی و عرفانی دست می‌یافت.

آره!

سفری ذهنی به کابلستان قدیم داشته باشیم که از آن امام ابو حنیفه صاحب سر برمی‌آورد و میلیون‌ها پیرو در جهان امروزی دارد. کابلستان تنها یک نام و جغرافیای عظیمی در قامت مساحت و خاک نیست؛ دستگاه اندیشوی تاجیکانه دارد، زادگاه اندیشه‌ی عارفانه دارد و اندیشگاه رویارویی با ستم زمانه است. 

تمرکز باید نمود بر جغرافیای یلدای واقعی در قامت کابلستان قدیم تا امروز؛ کابل، کاپیسا، پروان و پنج‌شیر، اندراب‌ها و خوست و فرنگ‌ها و فراتر از آن قلمروی بکر و وسیع با روحیه‌ی رزمی، در این حوزه رسم و آیین‌های یلدایی به شکلی دگر برگزار می‌شد؛ زیرا نورالانوار موهبت ذاتی در نهاد زندگی مردمی داشت که پایبند رسوم باستانی و رزم‌آور و سرسختانه در برابر یورش‌گری و زدایی اجنبیان ایستادگی می‌کردند و بهای بس سنگینی نیز می‌پرداختند. 

شمالی بزرگ که رسوم و آیین‌های نیاکانی در خوشه‌های انگورش و باغستان‌ها و باغ‌ها و درختان توت، تبلوری خاص داشت، سفره‌های یلدایی را انگار در ناخودآگاه هستی خویش نهادینه‌شده داشتند.

رسم‌ها بر آن بود که سفره‌ای را می‌آراستند و تزئین هنرمندانه‌ای از حاصلات و فرآورده‌های مادرزمین داشتند. کلوچه‌های تندروی و آجیل‌های موسم گرما را چه هنرمندانه و با مهارت خاص برای فصل سرما نگه‌داری می‌کردند که حیرت‌آور است!

نقشی که خاطره گردید و هنر باستانی قدیم را با سرنگشت روزگار تلخ و یغمایی فصل‌های سرد و یخ‌زده‌گی‌ها به همراه داشته است. همه باید دور هم بر گرد صندلی یا کرسی جمع می‌شدند و به شاهنامه‌خوانی‌های افراد مسن و دانش‌داشته‌ی خانواده‌ها گوش فرا می‌دادند. 

هر عضوی از خانواده در ذهنش نقشی از رستم و رودابه و سهراب و ضحاک و دیگر آراسته‌گان شاهنامه‌ای می‌پرورانید تا پیکار روزگار را با هم‌آهنگی‌های عیارانه و یک‌دستی‌های جوان‌مردانه هم‌سویی بخشیده باشند و با تفکر نور بر ظلمت در ذهنیت‌سازی جوانان نقش به‌سزایی ایفا می‌کردند. تصادفی نبود که همت جنگاوری‌شان یک سر و گردن بالاتر می‌رفت و قاطعانه به پیکار هجوم سرمای زمستان در شکل واقعی و مجازی آن می‌رفتند.