فرهنگی

چهارمین یلدای تاریک؛ محرومیت تحصیلی و مقاومت فرهنگی زنان افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 30 قوس 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 321

---

نویسنده: حامیه نادری

در قلب زمستان ۱۴۰۴، زمانی که افغانستان باید آماده استقبال از طولانی‌ترین شب سال و جشن پیروزی نمادین نور بر تاریکی می‌شد، میلیون‌ها دختر و زن این سرزمین برای چهارمین سال متوالی، یلدایی دیگرگونه را تجربه می‌کنند؛ یلدایی که نه نماد کهن آیین نیاکان، که استعاره‌ای است از شبی به درازای چهار سال، شبی که حق تحصیل، روشنایی آینده و ساده‌ترین آرزوهای یک نسل را بلعیده است.

قوس ۱۴۰۱، روزی که فرمان بسته شدن درهای دانشگاه‌ها به روی زنان صادر شد، نه یک تصمیم اداری، که سنگ بنای یک سیستم سرکوب سیستماتیک بود. امروز، این سیاست به تمام سطوح آموزشی گسترش یافته و افغانستان را در انزوای کامل حقوق بشری قرار داده است. 

پشت آمارهای خشک و گزارش‌های بین‌المللی، داستان‌های انسانی ایستاده‌اند که هر کدام دریایی از آرزوهای بربادرفته را روایت می‌کنند. مریم، دانشجوی رشته حقوق در بلخ، که امیدوار بود وکیل زنان ستم‌دیده شود، امروز در اتاقی محقر مجبور است آموزش‌های آنلاین پراکنده را دنبال کند، در حالی که می‌داند حتی اگر موفق به تحصیل پنهانی شود، مدرکی برای رسمیت‌یافتن دانشش وجود نخواهد داشت. 

برای او و هزاران دختر هم‌سن‌وسالش، بزرگ‌ترین درد نه محرومیت از صنف درس، که حس گذر زمان و پوسیدن رویاها در چهار دیواری خانه است. سمیرا از کابل، که در رشته اقتصاد تحصیل می‌کرد، رویای ایجاد یک کسب‌وکار کوچک برای زنان بی‌سرپرست را در سر می‌پروراند. او می‌گوید: «آنها نه تنها در دانشگاه را بستند، که پنجره امید به آینده را هم به روی ما بستند. 

حالا من در بهترین حالت می‌توانم یک کارگر ساده باشم، در حالی که می‌دانستم چگونه می‌توانستم به اقتصاد خانواده و جامعه کمک کنم.» این روایت، تراژدی فردی نیست، بلکه تصویری از فروپاشی سرمایه انسانی یک ملت است. 

سازمان‌های بین‌المللی هشدار می‌دهند که طالبان با این سیاست، مرتکب «نسل‌کشی آموزشی» می‌شود. بر اساس آخرین گزارش یونسکو (آگست ۲۰۲۵)، بیش از 2.3  میلیون دختر نوجوان از دسترسی به آموزش متوسطه محروم هستند. این رقم وقتی هولناک‌تر می‌شود که بدانیم بر اساس پژوهش‌های داخلی، بیش از ۶۵ درصد خانواده‌های افغانستانی حاضرند با وجود تمام مخاطرات، دختران شان را به مکتب‌های زیرزمینی بفرستند. این اراده عمومی، در تناقضی آشکار با سیاست‌های رژیم طا-لبان قرار دارد.

محرومیت از تحصیل، حلقه ابتدایی زنجیره محرومیت‌هاست. بانک جهانی در گزارش اکتبر ۲۰۲۴ تأکید کرده که ممنوعیت تحصیل زنان، تولید ناخالص داخلی افغانستان را تا ۵ درصد کاهش داده و فقر را به شکل بی‌سابقه‌ای تشدید کرده است. این تنها یک بحران آموزشی نیست، بلکه یک فاجعه اقتصادی-اجتماعی است که پایه‌های توسعه افغانستان را برای دهه‌ها متزلزل خواهد کرد. در مواجهه با این تاریکی، سه جبهه مقاومت شکل گرفته است:

۱. مقاومت فرهنگی در خانه‌ها: با وجود ممنوعیت رسمی برگزاری آیین‌هایی مانند یلدا، خانواده‌های افغانستانی در خلوت خانه‌های خود، این شب را با خواندن شعر حافظ و فردوسی، قصه‌گویی و گرد هم آمدن گرامی می‌دارند. این عمل ساده، تبدیل به نمادی از مقاومت منفعل شده است. همان‌گونه که عبدالحی خراسانی، پژوهشگر فرهنگ عامه می‌گوید: «یلدا در شرایط امروز افغانستان، دیگر فقط یک آیین کهن نیست؛ بیانیه سیاسی خاموشی است در برابر تاریک‌اندیشی.» این گردهمایی‌های خانوادگی، مکانی امن برای انتقال امید و حفظ حافظه جمعی شده‌اند.

۲. جنبش‌های اعتراضی سازمان‌یافته: از راهپیمایی‌های شجاعانه دختران در کابل و هرات تا تشکیل شبکه‌های آموزشی زیرزمینی در ولایات مختلف، زنان افغانستانی نشان داده‌اند که تسلیم نمی‌شوند. در دو سال گذشته، حداقل ۴۸ مورد اعتراض خیابانی ثبت شده که ۲۳ مورد آن به خشونت مستقیم طا-لبان منجر شدهاست. این اعتراضات اگرچه معمولاً کوچک و محدود هستند، اما از تداوم مبارزه و امید به تغییر حکایت می‌کنند.

۳. همبستگی جهانی و ابتکارهای آموزشی: جامعه جهانی نیز در برابر این بحران سکوت نکرده است. تشکیل «کمپین جهانی آموزش برای دختران افغانستان» با حمایت برنده‌گان نوبل، ایجاد ده‌ها پلتفرم آموزشی آنلاین رایگان ویژه دختران افغانستانی، و فشار مستمر نهادهای بین‌المللی بر طالبان، نشان می‌دهد که. این مسئله به یک اولویت حقوق بشری جهانی تبدیل شده است. 

تنها در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۵۰ هزار دختر افغانستانی از طریق این پلتفرم‌های آنلاین به آموزش دسترسی پیدا کرده‌اند. یلدا در بافت امروز افغانستان، معنایی عمیق‌تر از یک جشن فصلی یافته است. این آیین باستانی که همواره نماد پیروزی نور بر تاریکی بوده، اکنون به استعاره‌ای از مقاومت فرهنگی زنان افغانستانی تبدیل شده است. 

نرگس نهان، کنشگر حقوق زنان، در یادداشتی به مناسبت یلدا نوشته: «امروز یلدا برای ما فقط طولانی‌ترین شب سال نیست؛ نماد این چهار سال تاریکی است که بر زندگی ما سایه افکنده. اما همان‌طور که یلدا به صبح می‌رسد، ما هم باور داریم که این تاریکی پایان خواهد یافت.» این نمادگرایی تصادفی نیست. در فرهنگ ایرانی-افغانستانی، یلدا همواره با مفاهیمی چون زایش جدید، امید و استقامت در برابر سختی‌ها گره خورده است.

زنان افغانستانی با برگزاری این آیین در شرایط خفقان، نه تنها هویت فرهنگی خود را حفظ می‌کنند، بلکه پیامی روشن به حاکمان می‌فرستند: «شما می‌توانید درها را ببندید، اما نمی‌توانید نور دانایی را از ذهن و قلب ما بیرون کنید.» 

چهار سال محرومیت، آسیب‌های غیرقابل جبرانی به پیکره جامعه افغانستان وارد کرده است. بر اساس برآوردهای سازمان‌های غیردولتی، حدود ۴۵ درصد دختران محروم از تحصیل، به ازدواج زودرس مجبور شده‌اند. بیش از ۶۰ درصد آنان از اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب رنج می‌برند. اینها فقط آمار نیستند، بلکه فاجعه انسانی‌ای هستند که نسل آینده افغانستان را تهدید می‌کند. 

با این همه، نشانه‌های امید وجود دارد. مقاومت داخلی، هرچند پراکنده، ادامه دارد. فشار بین‌المللی در حال افزایش است و راهکارهای آموزشی جایگزین در حال گسترش هستند. مهم‌تر از همه، اراده آهنین زنان و دختران افغانستانی است که با وجود تمام خطرات، حاضر به تسلیم نیستند.

یلدای امسال، برای دختران افغانستانی، چهارمین یلدای تاریک است. اما همان‌گونه که در فلسفه این آیین باستانی نهفته، پس از هر شب طولانی، صبح روشنی خواهد آمد. وظیفه ما اطمینان از این است که این صبح برای دختران افغانستانی هم فرا برسد. تاریخ قضاوت خواهد کرد که در این لحظه حساس، چه کسانی در سمت تاریکی و چه کسانی در سمت نور ایستادند. انتخاب ما امروز، آینده افغانستان فردا را می‌سازد.