فرهنگی

مثنوی—مثنوی‌خوانی در پنج‌شیر

نوشته شده توسط admin در تاریخ 16 جدی 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 155

---

نویسنده: مجیب خالد

کتاب و کتاب‌خوانی در پنج‌شیر پیشنه‌ای به‌اندازه درازنای تاریخ فرهنگ خراسان‌بزرگ دارد و این وادی مردخیز به‌مثابه بستر گرم و ‌معارف‌اسلامی و خراسانی در عصارها و قرون عرض وجود کرده است. ودر هر دوره فرهنگی فرزندان این مردستان تاریخ، کمال و شایسته‌گی خویش را در تحقق بخشیدن برنامه‌های بزرگ دولتی وـکشوری تبارز داده‌اند، چقدر زیبا ودلنشین است، بیان حقایق مشروط با صداقت و اخلاق باشد. 

مردم پنج‌شیر در پر تو استعداد سرشار خویش دوشادوش زمان در راه فراگیری دانش به‌پیش رفته‌اند و به‌خاطر رسیدن به‌چکاد این آرمان ره‌ِسپار بخارا و هند شدند و از آن حوزه‌های علمی کسب فیض نموده و به‌منظور روشن‌کردن وابسته‌گان خویش مشتاقانه و رسالت‌مندانه بازگشت نمودند. 

فرهنگ کتاب،خوانی از سنت‌های دیرنه‌ی‌ست درین سرزمین که به‌رعایت آن مدام پرداخته‌اند. اما در زمانه‌های دور، مثنوی‌خوانی عمومیت نداشت. یعنی مردم به خوانش کتاب‌های حماسی؛ چون شهنامه فردوسی، اسکندرنامه، نظامی‌گنجوی، خاورنامه ابن‌حسام، هفده‌غزا، حافظ، سعدی و یوسف‌زلیخا مبادرت می‌ورزیدند. پیش از این‌که معارف رسمی در پنج‌شیر پایه‌گذاری شود، مردم به‌همت خویش مدارسی را تأسیس‌کرده و مصارف آن‌را خودشان تادیه می‌کردند و چیزیکه در توان خود داشتن درین زمینه دریغ نمی‌کردند. 

درسال ۱۳۰۰ ه.ش امان‌الله خان به پنج‌شیر سفر کرد و مکتب رخه را بنیان‌گذاری کرد. 

نخستین خانواده‌ای که در این زمینه بذل توجه نموده در دودمان زمردشاه در سنگانه‌بود، زمردشاه از زعمای خردمند بیداردل و درایت شمرده می‌شود.  او کتاب‌خانه فراخور حال خود داشت ‌و گذشته از استعداد‌های رشد یابنده و درخور تربیه را می‌شناخت. رسم مثنوی‌خوانی را جناب ملاصاحب پیاوشت پی‌ریزی کرد و فرزندان ملاصاحب آن‌را ادامه‌دادند، چنان‌چه در شب نشینی‌های عرفانی و تعزیت‌داری دایم مثنوی می‌خواندن مثنوی‌خوان‌های خوش‌آواز؛ چون داملا عطاالحق، داملا عبدالحسین، قاری محمداکرم و ملا ضیاالحق درین مورد شهرت زیادی داشتند، شخص دیگری که مهارت در مثنوی‌خوانی داشت جناب مولوی‌صاحب محمد قسیم مشهور به‌ مولوی‌صاحب شیخان بود. عالم‌جیدی که مثنوی‌خوانی را در پنج‌شیر رونق بخشید مرحوم مولوی عبدالحی پنج‌شیری بود، عبدالهی پنج‌شیر کسی است که برای نخستین‌بار بیرق جهاد را بر ضدکمونیسم و اشغال بخار را در افغانستان بر افراشت. 

در بخش اول پنج‌شیر فرزندان جناب ملاصاحب پیاوشت و از جمله شاعر و عارف غلامی‌صاحب که در قریه قله چه از توابع فراج ساکن شد، مرحوم نورمحمد معروف به خلیفه‌صاحب تاواخ و در آب‌دره مرحوم داملا دادخدا کسانی‌اند که در توسعه و انکشاف مثنوی‌خوانی نقش بارز و برازنده داشتند. 

جناب خلیفه‌صاحب تاواخ سال‌های زیادی را در دشت‌ریوت سپری‌نموده ‌مصروف کتاب‌خوانی و اشتغال به مثنوی‌خوانی در آنجاه داشت و در نزد مردم از احترام بالای برخور دار بود. در خارو از توابع پیشعور میرزا احمدیار خان از دوست‌های سیدقاسم آغا بود. سیدقاسم آغا یکی از شاعران بزرگ افغانستان و از استان پنج‌شیر می‌باشد اشعار او در سراج‌الاخبار و امان افغان به چاپ‌رسیده است. 

از مردانی‌که در خنج مثنوی می‌خواند مرحوم ملک عبدالرزاق پاواتی بود در پیشعور و خارو مثنوی‌خوانی را خاندان شاه‌بدل خان و مرحوم عبدالحکیم و مولوی صاحب محمدکبیر که از هم‌دورههای مولوی‌صاحب عبدالحی پنج‌شیری بودند. رنگ و رونق دادند. حامیان این مثنوی‌خوان‌ها هریک مولوی عبدالوکیل، مولوی عبدالمتین، مولوی عبدالفتاح و مولوی محمدولی در قریه عمرض، مولوی معراج‌الدین در آستانه و مرحوم حاجی‌سلطان را در قریه ماله. 

نمی‌توان هیچ‌گاه فراموش‌کرد و یا از نظر دور داشت. مرحوم حاجی‌سلطان مرد پرذوق ‌شیفته فرهنگ کتاب‌خوانی بود، او شهنامه را سخت دوست‌داشت. به‌همین منظور صوفی رحیم‌داد و برادراش مختار را که از شهنامه‌خوان‌های مشهور بود با مصرف زیادی در منزل خود نگه می‌داشت تا کتاب بخواند، به‌همین منظور هفته یک‌بار محفل کتاب‌خوانی را برگذار می‌کرد. مرحوم مولوی عبدالواحد در دره عبدالله‌خیل این رسم را رشد میداد، به پیروی از او مرحوم حاجی‌ملا قیوم، مرحوم ملامحمد غوث و ملاخواجه میرزا از مثنوی‌خوانان این حوزه بودند، روح همه‌شان شاد باشد. 

پنج‌شیری که در گذشته جولانگاه این آرمان‌ها بود، امروز چهر بدل‌کرده به سختی می‌توان چیزی درین مورد پیدا کرد. زیرا در پنج‌شیر نه آن ذوق باقی‌مانده و نه آن گرایش موجود است. هجوم فرهنگ غرب، رشد فرهنگ اصیل‌مان را گرفته ترس آنست که در اندک فرصتی که پیش‌رو داریم بر فرهنگ مان مهر نابودی زده شود. 

از عروسی تا تعزیت‌داری همه رسم‌های اصیل و بسیار با اهمیت خود را از دست‌دادیم، این‌که در آینده چه می شود خدا میداند.  متأسفانه باید گفت رهبر نما‌های پنج‌شیری که اندوخته‌های پولی فراوانی دارند، به فرهنگ و رشد زمینه فرهنگی اندک‌ترین توجه نمی‌کنند و نه مایل‌اند که درین میدان نقشی داشته باشند و این از رخدادهای دردانگیز ‌و شگفت‌آوریست. 

آیا ایشان فراموش کرده‌اند که فرهنگ و معارف انسان‌ها را بر چکاد ارزشمندی می‌رساند و نام‌شان را در تاریخ ماندگار می‌سازد. روزی که بضاعت‌شان اندک بود، کشش ‌و جاذبه فرهنگی زیادی داشتند. اما امروز چون کرم پیله در خود تنیده‌اند که حتا راه سلامت ‌و رفاه را از یاد برده‌اند. 

ما درین نوشتار به ریشه‌یابی قضایا نمی‌پردازیم و نمی‌خواهم که عمق مسایل را کاوش نمایم وقت خود را مصرف این قماش انسان‌ها بکنیم.  اما این رسالت فرهنگی ماست که باید نگران آن باشیم که این وضعیت باعث بی‌پایه‌گی فرهنگ در آینده در سرزمینی به‌نام پنج‌شیر نشود. 

اگر همین کنش‌ها و واکنش‌ها به‌همین قسم ادامه پیدا کند، ممکن است نظام فرهنگی ما که ریشه در فرهنگ اصیل آریائیان بخد و یا باختر داشت از هم بپاشد. 

لذا لازم است که باهمت صاحبان ثروت و مکنت انجمن و یا انجمن‌ها پایه‌گذاری و ایجاد شود تا در حراست از فرهنگ وابعاد فرهنگی تلاش ورزد تا این داشته‌ها را از نابود شدن نجات دهد. در این اواخر جوانان پارنده کوشیدند تا این فرهنگ «مثنوی‌خوانی» را دوباره سروسامان دهند.