فرهنگی

از عبدالله‌خیل تا حافظه فرهنگی پنج‌شیر؛ زندگی و کارنامه استاد کتال نژند!

نوشته شده توسط admin در تاریخ 25 جدی 1404
آخرین بروزرسانی توسط admin در تاریخ 30 دلو 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 156

---

نویسنده: مژده ظفری بخشی

دهکده‌ای عبدالله‌خیل/دره و دوران کودکی 

استاد کتال «نژند»خالق کتابی بنام « سخن‌و سخن‌سرایان پنج‌شیر» یکی از چهره‌های برجسته‌ای فرهنگی و اندیشوی افغانستان‌خراسان می‌باشد، در این زنده‌گی‌نامه که فشرده و مختصراً به‌نشر می‌رسد سخن از زنده‌گی‌نامه‌ای شاد‌روان استاد کتال «نژند» در ابعاد مختلف زندگی دارد و با کار‌کرد‌ها و کارنامه‌های نیک و مانده‌گار وی از دوران کودکی تا نو‌جوانی و جوانی و فرا‌تر از آن آشنایی حاصل می‌گردد، او در دو‌بخش ملکی و نظامی درخشید و به تحصیلات عالی پرداخت ولی بخش نظامی چندان با روحیه‌ای او سازگاری نشان نداد از آن‌رو کنار رفت و به فعالیت‌های فرهنگی و ادبی مجدانه پرداخت، او کتاب  نوشت، مقالات و تحلیل‌های که به رویداد‌های جاری در برهه‌های زمانی مختلف ارتباط می‌گرفت از طریق رسانه‌های گونا‌گون به نشر سپرده می‌شد، که بخش‌های مختلف زنده‌گی فرهنگی، ادبی، تاریخی، اجتماعی جامعه  را در بر‌می‌گرفت. بر‌علاوه در نهاد‌ساری و بنیان‌گذاری انجمن‌های ادبی و فرهنگی نیز دست بالا داشت.

مرحوم استاد کتال نژند فرزند مرحوم توکل‌خان، در سال ۱۳۳۸‌خورشیدی در دهکده‌ی عبدالله‌‌خیل، مربوط شهرستان دره‌ی استان پنج‌شیر دیده به‌جهان گشود. 

پرورش و نخستین کانون آموزشی

او در خانواده‌ی دین‌دار و با اصالت ‌پرورش یافت و در همان آ‌وان کودکی؛ خود‌ایستایی شخصیتی در رفتار و پندارش هویدا بوده است تلاش‌گر و کوشا و به مطالعه‌ای کتاب‌های دوران خویش اشتیاق و عشق نشان می‌داده است.

در آن زمان مردم با مشکلات و چالش های اقتصادی و سیاسی همراه بوده‌اند ولی هیچ‌یکی مانعی برای فرا‌گیری و تلاش‌های خسته‌گی نا‌پذیر وی نمی‌گردیده است. 

فضای زنده‌گی دوران کودکی وی در آن زمان، آگنده از معنویت و ساده‌گی زندگی‌ای دهکده‌یی بوده است، زمانی‌که با‌وجود زنده‌گی سخت و توان‌فرسا و محدودیت‌های پر‌مخاطره‌ای مسیر‌های رفت و آمد به پای‌تخت و چالش‌های زنده‌گی، عدم دست‌رسی یک‌سان به کانون‌های یادگیری و مدرسه‌ای، با آن‌هم مردم با عزم و اراده‌ی محکم و کوشایی انفرادی و در پی یافتن راه‌های متعدد برای کسب دانایی و آموزش کودکان خویش بودند و آموزه‌های ابتدایی یاد‌گیری یا از مساجد شروع می‌شد و یا نزد بزرگان و دانش‌ورانی که اقارب و خانواده‌های نزدیک می‌بودند، 

 او نزد مرحوم عبدالحمید و استاد عین‌الدین در مسجد جامع « ده‌پی‌تو» که هم‌ردیف مدرسه‌ای ابتداییه‌ا‌ی دهکده‌ای عبدالله‌خیل به‌شمار می‌رفت آموزش دیده است.

دوران نو‌جوانی در شهر کابل 

استاد نژند در آوان کودکی، از هوش بالای بر‌خوردار بوده است و طرف تحسین و تشویق و توجه آموز‌گاران قرار می‌گیرد، تا صنف سوم می‌آموزد و پس از آن به شهر کابل راهی می‌گردد تا‌ به آموزش ادامه داده باشد، در ناحیه‌ای اول در شهر کابل مسکن می‌گزیند و تا صنف ششم پیش می‌رود و پس از آن دوباره به زاد‌گاه خویش بر‌می‌گردد و در مکتب متوسطه‌ی « بابا‌علی» به دروس خویش ادامه می‌دهد، و پس از آن برای دستیابی  آموزش‌های عالی؛ مجدداً به شهر کابل عزیمت و شامل آکادمی پلیس می‌گردد، در سال ۱۳۵۶ خورشیدی با موفقیت از آکادمی فارغ و با درجه‌ی افسر، در صف خدمت‌گزاران میهن قرار می‌گیرد.

او به عنوان افسر جنایی پولیس در استان قندهار به‌کار  گماشته می‌شود و  در وضیعت بد امنیتی، با صداقت و  احساس پاک میهن‌دوستی مسؤولیت می‌پذیرد و در قطار هم‌کاران و هم‌دوره‌هایش منحیث یک افسر ممناز و برازنده، در جای‌گاه ویژه‌ای در جمع همکاران قرار می‌گیرد.

وی به‌مدت سه‌سال در بخش نظامی کار می‌کند در طول این زمان، به شهر کابل تبدیل و در بخش آمریت کتاب‌خانه‌ی آکادمی پلیس مربوط دانش‌گاه پولیتخنیک کابل، تا سال ۱۳۷۱خورشیدی کار می‌کند، و به کار‌ و فعالیت‌های ادبی و فرهنگی می‌پردازد.

دگر‌گونی سیاسی و مسیر تازه

سال ۱۳۷۱‌خورشیدی با دگر‌گونی‌های سیاسی در کشور مصادف است که استاد نژند از کار در بخش نظامی کناره‌گیری می‌نماید و به دنیای ادب و فرهنگ و قلم و نویسنده‌گی هم‌ره و هم‌گام می‌گردد و این تغییر مسیر، با روحیه‌ی وی سازگاری داشته است که او را به‌یکی از چهره‌های برجسته و فعال مبدل می‌سازد.

او طی سال‌های ۱۳۷۱ و ۱۳۸۹‌خورشیدی در بخش فرهنگ و ادب درخشید و در راستای فعالیت‌های اجتماعی و تجاری نیز برازنده‌گی نشان می‌دهد و در آن هنگام به ایران می‌رود و مدتی در آن‌جا می‌ماند وقتی به میهن بر‌می‌گردد سال ۱۳۸۰‌خورشیدی می‌باشد که نهادی را به‌نام «انتشارات خیام» بنیان‌گذاری می‌نماید ، نشراتی که چاپ و انتشارات کتاب‌های با کیفیت و کمیت بالا را به‌هم‌راه داشته می‌باشد. 

کار و کوشش‌های فرهنگی

مرحوم استاد نژند بنیان‌گذار چندین نهاد فرهنگی و مدنی پنداشته می‌شود که مصادف است با سال‌های ( ۲۳۸۰ - ۱۴۰۴‌خورشیدی)، نهادهای که نقش بارز در رشد و شگوفایی فرهنگ و ادب داشته است:

۱. انجمن ادبی شهید عبدالقهار عاصی

۲. بنیاد فرهنگی ابو‌مسلم خراسانی

۳. فرهنگستان پنج‌شیر  - ریاست دوره‌ای آن‌‌

۴. نهاد مدنی میهن – به هدف هم‌گرایی فرهنگیان و فعالان اجتماعی

۵. انتشارات خیام – که ده‌ها اثر علمی، فرهنگی و ادبی را منتشر کرد

۶. ⁠موسس نهاد مدنی میهن

۷. ⁠نهضت پیوند ملی 

از کارهای ماندگار او …

- برگزاری جشن‌واره‌ی توت پنج‌شیر بود رویداد فرهنگی و مردمی‌ای که با هدف معرفی ظرفیت‌های طبیعی و فرهنگی دره‌ی پنج‌شیر برگزار شد و توجه رسانه‌ها و هنرمندان را نیز جلب کرد

- برنامه‌های مثنوی و شاهنامه‌خوانی در خانه‌ی فرهنگ آمریکا

- سازمان‌دهی تظاهرات عدالت‌خواهانه

- تشویق مردم به کشت درخت و حفظ منابع طبیعی

او در زمینه‌ی تلاش و کوشش‌های فرهنگی و هؤیتی و ادبی از سوی دولت‌های ایران و تاجیکستان تحسین شد و هر سال تندیس شهید «قهار عاصی» به پاس خدمات فرهنگی‌اش برایش اهدا می‌گردید.

همت‌گزاردن در راستای بیداری نسل جوان

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های زندگی استاد کتال نژند، نقش پر‌رنگ‌ او در بیداری فرهنگی فراجغان است؛ پس از دوره‌ی حکومت انتقالی، زمانی که جوانان فراشغان تازه با رسانه و به‌خودآگاهی فرهنگی شناخت پیدا می‌کنند، آشنایی او با یکی از شخصیت‌های فرهنگی سرآغاز جنبش فرهنگی گردید و به تشویق و هدایت او، جوانان به جای فعالیت‌های سیاسی، به پی‌ریزی انجمن فرهنگی فراشغان همت گزاردند و به بر‌پایی چندین کتاب‌خانه پرداختند که نصاب آموزشی مکاتب فراشغان به زبان فارسی تغییر یافت، این فرایند گام بزرگی در راستای پاس‌داشت از هؤیت فرهنگی مردم‌ پنداشته می‌شود و بلا‌فاصله این حرکت سودمند، پس از مدتی، به‌نام انقلاب فرهنگی «فراشغان» شناخته شد و منجر به انتصاب رسمی این منطقه، تنها ناحیه‌ی شرقی فارسی‌زبان، با نصاب رسمی فارسی رسماً بنا یافت.

ویژه‌گی‌های شخصیتی

یکی از برجسته‌گی‌های شخصیتی زنده‌یاد استاد نژند، تواضع و مردم‌داری‌اش بود خلق و خوی نیکو داشت، او برای رشد و بالنده‌گی فرهنگ و زنده‌ماندن هؤیت، تاریخ و ادبیات فارسی و مانده‌گاری کار‌کرد‌ها و کارنامه‌های نام‌داران و مشاهیر استان پنج‌شیر در بخش‌های مختلف زندگی فرهنگی، ادبی، تاریخی، تخصصی و در جای‌گاه بزرگان قومی و روحانیت کار‌ کرده است نه برای دیده‌شدن بلکه حس میهن‌دوستی و عشق و علاقه‌ای ذاتی به هؤیت و تمدن و تاریخ کهن سرزمینی که کم‌تر مجال میافت تا برای فرهنگ و هنر و ادبیات و تاریخ فرهنگی و ادبای کشور اندیشه کند.

وی با رسم کاکه‌گی و عیاری که در سال‌های اخیر دارد‌ رنگ می‌بازد در پیش‌گاه تاریخ و فرهنگ کشور درخشیدن گرفت و آیین جوان‌مردی و مردانه‌گی را الگوی از خود برای نسل‌های پسین به‌یادگار گذاشت.

او با آن‌که از نشر و فروش کتاب روزگار می‌گذرانید، با آن‌هم، بارها کتاب‌های زیادی را به کتاب‌خانه‌ها و مکاتب نو‌بنیاد در استان‌‌های مختلف اهدا می‌کرد،

به باور او «نور و  روشناییِ اندیشه، به‌مثابه‌ای چراغی است که بایست بی‌دریغ در دسترس همه‌گان قرار داشته باشد»

و سر‌انجام :

سال‌های آخر زنده‌گی (۱۴۰۳–۱۴۰۴)

در سال ۱۴۰۳ به دلیل مشکلات و چالش‌های زندگی و  خانواده‌گی و محدودیت‌های کاری به ایران سفر کرد و در اوایل ۱۴۰۴ به وطن بازگشت، در ۱۱‌سرطان/تیر‌ماه/ سال ۱۳۰۴‌خورشیدی،  در سن ۶۶ ساله‌گی به ابدیت پیوست.

میراث او در آثار فرهنگی، نهادهای فرهنگی و روح نسل‌های جوان باقی ماند و یادش در تاریخ فرهنگی پنج‌شیر و کشور جاویدان مانده است.

در انجام؛

خاطره‌اى يكى از هم‌دلان مرحوم استاد نژند، جناب خواجه محمد نعيم «قادرى» صاحب را اضافه می‌کنم:

با نهایت اندوه و احترام، این سطور را در وصف روانِ شاد کتال نژند می‌نگارم؛ مردی از تبار فرهنگ، جوان‌مردی از تبار دانایی، و انسانی که بودنش خود یک «پیوند» بود.

استاد کتال «نژند» تنها یک فعال فرهنگی و مدنی نبود؛ او عیارِ فرهنگ بود، جوان‌مردی که نام و نان فرهنگ را با هم معامله نکرد در روزگاری که بسیاری از فرهنگ نردبان ساختند، او فرهنگ را خانه کرد؛ خانه‌ای که درِ آن به روی همه باز بود؛ شمعِ جمع بود، نه برای آن‌که دیده شود، بل برای آن‌که دیگران دیده شوند؛ می‌سوخت تا مجلسِ اندیشه خاموش نماند.

او حلقه‌ی وصل فرهنگیان کشور بود؛ صدایی آرام اما نافذ، حضوری بی‌ادعا اما مؤثر، اختلاف‌ها در کنار او رنگ می‌باخت و گفت‌وگو معنا مییافت او باور داشت که فرهنگ، میدان حذف نیست، میدان جمع‌کردن است؛ و خود، تجسم همین باور بود.

کتاب «سخن و سخن‌سرایان پنج‌شیر» تنها یک اثر مکتوب نبود، بلکه سندی از وفاداری او به حافظه‌ی فرهنگی یک سرزمین است؛ تلاشی صبورانه برای نجات نام‌ها از فراموشی و رساندن صداها به آینده. او می‌دانست که ملتی که سخنورانش فراموش شوند، خود نیز فراموش خواهد شد.

استاد نژند از خوش‌اخلاق‌ترین استادانی‌که با اخلاق و تقوا زیست و با جوان‌مردی کار کرد و با فروتنی اثر‌گزار گردید، او اهل هیاهو نبود و نه طالب نام و شهرت؛ ولی نامش کافیست تا در دل‌ها بماند، زیرا اهل دل بود رفتنش خاموشی یک انسان نیست؛ خاموشی شمعی‌ست که روشنی‌اش هنوز در نگاه شاگردان، دوستان و همراهانش جاری‌ست،

روانش شاد، یادش زنده، و راهش پررهرو باد.

فرهنگ این سرزمین، یکی از نجیب‌ترین پاس‌داران خود را از دست داد، اما چراغی که او افروخت، به این زودی‌ها خاموش نخواهد شد.