سیاسی

بازخوانی اندیشه‌های مولانا باعث؛ پیروزی علم بر خرافات در آینهٔ زمان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 12 دلو 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 104

---

نویسنده: مهرزاد عظیمی

به‌مناسبت سالروز شهادت زنده‌یاد مولانا بحرالدین باعث، نواندیش دینی، چریک انقلابی، مرد عیار، عدالت‌طلب و بنیان‌گذار مبارزات چریکی در افغانستان/خراسان، دست‌نویس این مفسر بی‌نظیر را بار دیگر می‌کاوم. باور دارم آن‌چه او در دهه‌های گذشته مطرح کرد تا امروز نیز نو و ژرف‌بینانه است و می‌تواند ما را به راه درست رهنمون شود.

در تاریخ اندیشه‌های بشری، همواره کشمکشی پنهان و آشکار میان جزم‌اندیشی و خردگرایی وجود داشته است. گاه عقایدی که روزگاری حقیقت محض پنداشته می‌شدند با تابش نور علم و پژوهش، رنگ باخته و جای خود را به دانایی‌های نوین می‌سپارند. فرود آرام سفینهٔ لونای ۹ شوروی بر ماه، گامی بلند در عرصهٔ فناوری بود و زنگ بیدارباشی برای همهٔ کسانی شد که دین را در چنبرهٔ تفسیرهای متحجرانه و ناسازگار با واقعیات علمی محبوس کرده بودند. این رویداد بزرگ، بهانه‌ای شد تا بار دیگر رابطهٔ میان دین اصیل و پیشرفت‌های علمی واکاوی شود و نقش کسانی که به نام دین، سد راه کاوش‌های خردمندانه شدند، روشن گردد.

همان زمان با فرود موفقیت‌آمیز سفینهٔ فضایی لونای ۹ بر کرهٔ ماه، زنده‌یاد مولانا باعث مقاله‌ای را زیر عنوان «پیروزی علم بر خرافات» منتشر کرد و در آن نوشت: «این موفقیت فراتر از ارزش علمی‌ای که برای مهندسان دارد، از منظر دین شایستهٔ تأمل و مطالعه است.»

او با بررسی نظریات برخی عالم‌نمایان دینی دربارهٔ ساختار منظومهٔ شمسی نشان داد که دین تا چه اندازه دستخوش نظریه‌های غیرواقع‌بینانهٔ گروهی خودخواه و سهل‌انگار شده و روح آن قربانی کوتاهی‌های آمیخته با تعصب و کینه گردیده است.

باعث در این مقاله تاکید کرده است: «این گروه رنج‌دیده، به جای تشخیص اهداف واقعی دین و درک مفاهیم قرآنی، از روی حس ماجراجویی و برای حفظ موقعیت اجتماعی خود، تسلیم بی‌قیدوشرط حکمت یونان شدند و با جسارت تمام، بر نظریه‌های آن رنگ دین و مذهب زدند. برای قبولاندن و تزریق این افکار در اذهان عمومی نیز از روایات بی‌اساس و نامستند بهره جستند.»

او خاطرنشان کرد برخی از مدعیان اسلام، بدون تامل، نظریه‌های حکمای یونان را که آسمان‌ها را طبقاتی و غیرقابل تسخیر می‌دانستند، بخشی از ارکان دین پذیرفتند و هر گونه مخالفت با آن را الحاد و گناهی نابخشودنی قلمداد کردند. این نگرش، چنان سدی کوه‌آسا در مسیر علم و فناوری ایجاد کرد که مجال هیچ پژوهش و تحقیقی را باقی نگذاشت و چه بسیار دانشمندان و نوابغی مانند بوعلی سینا، ابن تیمیه و رازی که قربانی این ذهنیت‌های خرافی و ناسازگار با روح اسلام شدند.

باعث هوشمندانه اشاره می‌کند که تاثیرگذاری بر افکار عمومی با تلقینات پوچ، بهترین حربه‌ای بود که قرن‌ها در برابر اندیشه‌های عرفانی و کاوش‌های علمی به کار برده می‌شد. خام‌اندیشان متحجر همواره در پناه دین، کوشیدند تا دارندگان خرد و دانش را از میان بردارند و شعلهٔ تابناک علم که غذای اصلی دین است را خاموش سازند

اما خوشبختانه در عصر حاضر، آفتاب دانش بشری به اوج خود رسیده و پدیده‌های پی‌درپی علمی، یکی پس از دیگری بر نظریه‌های بی‌اساس کهن خط بطلان کشیده‌اند. کشف اسرار منظومهٔ شمسی و دست‌یابی بشر به کرهٔ ماه، حلقه‌های خیالی حکمت یونانی یا به تعبیر او، «عقاید اسلامی با رنگ‌وبوی تفکر یونانی» را درهم شکست و پیروزمندانه بر کرسی پذیرش همگانی نشست.

باعث هشدار می‌داد که شکست طلسم خرافات، اگر با واکاوی درست و نشان دادن چهرهٔ واقعی اسلام همراه نباشد، می‌تواند زیان‌های معنوی نیز به همراه آورد: ایجاد سوءتفاهم، اضطراب عقیدتی و بدبینی نسبت به دین. پذیرش فرضیه‌ نادرست اصل دینی و سپس مشاهدهٔ ابطال آن توسط علم، می‌تواند به سست شدن باورها و تبدیل خوش‌بینی به انزجار بینجامد.

در پاسخ به این پرسش که برای رفع این اشتباه چه باید کرد، باعث با استناد به آیهٔ «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّهِ قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ» و حدیث «أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأُمُورِ دُنْیَاکُمْ» توضیح می‌دهد که دین اهدافی کلان دارد و کوچک‌ترین پیوندی با مسایل علمیِ صرف، مانند ماهیت فیزیکی ماه ندارد. مرز میان دین و علوم طبیعی مشخص است و این دو، حیطه‌های جداگانه‌ای دارند.

باعث در تعریف دین گفته است که دین اصل و قاعده‌‌ی آسمانی است که خردمندان را به سوی اندیشه‌های مقدس رهنمون می‌سازد و هدف آن تامین مصالح فردی و اجتماعی و استحکام رابطهٔ انسان با خدا و همنوعانش است. ارکان اصلی دین، ایمان به خدا، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی، پیامبران، روز آخرت و تقدیر و ارکان پنجگانهٔ عمل (شهادتین، نماز، روزه، زکات، حج) تشکیل‌دهندهٔ ساختار اعتقادی و عملی آن هستند.

اکنون باید پرسید که چه وجه مشترکی میان دین و منظومهٔ شمسی وجود دارد؟ و آیا این متعالمیان خودنما خدمتی به سود دین کرده‌اند؟ پاسخ را به خوانندگان آگاه واگذار می‌کنیم.

باعث در پایان، به مسئلهٔ «شق القمر» نیز اشاره می‌کند موضوعی که سال‌ها محور سخن‌پردازی‌های بی‌اساس برخی بوده است و تاکید می‌نماید که برای درک صحیح چنین مفاهیمی، باید در ترجمه، تفسیر و معنای واقعی معجزه و تفاوت آن با عادت تامل عمیق صورت پذیرد.

یاد و اندیشهٔ مولانا بحرالدین باعث، چراغ راهی است برای همهٔ کسانی که در پی آشتی خرد و ایمان و گسستن زنجیرهای خرافه از پای اندیشهٔ دینی هستند.