سیاسی

صد سال روایت زنان، تاریخ و سیاست در افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 5 حوت 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 251

---

بخش سوم

نویسنده: حامیه نادری

 با کودتای هفت ثور ۱۳۵۷، آرامش شکننده‌ای که بر پایه سیاست احتیاط استوار بود، برای همیشه فروپاشید. افغانستان وارد گردابی از جنگ‌های نیابتی، اشغال نظامی و کشتارهای داخلی شد که بیش از دو دهه به طول انجامید. در این دوره، مسئله زنان از حیطه سیاست‌گذاری تدریجی خارج و به میدانی برای نبردهای ایدئولوژیک تبدیل شد. زنان این بار نه به عنوان شهروندانی با حقوق تدریجی، که به مثابه نمادهایی برای مشروعیت‌بخشی یا تخریب جبهه رقیب به کار گرفته شدند و در این میان، بیش از هر زمان دیگری تاوان این نبرد را با جان و امنیت و آینده خود پرداختند.

 دوره حزب دموکراتیک خلق: اصلاحات رادیکال و واکنش‌های خونین

با پیروزی کودتا، حزب دموکراتیک خلق به رهبری نورمحمد تره‌کی، برنامه‌ای شتابزده و رادیکال برای دگرگونی جامعه افغانستان به اجرا گذاشت. این برنامه که به عنوان «اصلاحات انقلابی» شناخته می‌شد، مستقیماً زنان را هدف قرار می‌داد. حکومت جدید با شعار برابری کامل، حقوق برابر برای زنان را به رسمیت شناخت و به آنان اجازه انتخاب همسر و شغل داد. 

نهادی به نام شورای زنان افغانستان به ریاست معصومه عصمتی وردک فعالیت خود را گسترش داد و تا سال ۱۹۸۹ نزدیک به ۱۵۰ هزار عضو جذب کرد که در زمینه مبارزه با بی‌سوادی و آموزش‌های حرفه‌ای فعالیت می‌کردند . در کنار این، اقداماتی چون سوادآموزی اجباری برای زنان و فرمان شماره ۷ (مصوب ثور ۱۳۵۸) که محدودیت‌هایی بر مهریه و ازدواج اجباری وضع می‌کرد، به اجرا درآمد .

 اما مشکل اصلی در ماهیت اجرای این سیاست‌ها بود. مشاوران شوروی پیش از کودتا نیز هشدار داده بودند که اصلاحات اجتماعی باید تدریجی باشد، چرا که حزب کمونیست افغانستان تنها از حمایت اقلیتی کوچک برخوردار است. با این حال، حکومت با بی‌توجهی به عمق باورهای مذهبی و ساختار قبیله‌ای جامعه، این اصلاحات را به شکلی تحمیلی و گاه خشن پیش برد. 

لغو مهریه، که یک سنت دیرینه برای ایجاد پیوند میان خانواده‌ها بود، و حمله به مالکیت زمین، دو ستون اصلی جامعه سنتی را نشانه گرفت. نتیجه فاجعه‌بار بود: همان اصلاحاتی که می‌توانست در درازمدت به نفع زنان باشد، به ضد خود تبدیل شد و آتش مقاومت مسلحانه مجاهدین را در سراسر کشور شعله‌ور ساخت. روستاها که زنانشان هرگز از دستاوردهای قانون اساسی ۱۹۶۴ بهره‌ای نبرده بودند، این بار با شعار «جهاد در برابر کفر» و «حفظ ناموس»، به پایگاه‌های اصلی مقاومت تبدیل شدند.

 دوران مجاهدین (۱۹۹۲-۱۹۹۶):

با پایان دوره دولت دکتر نجیب‌الله در سال ۱۹۹۲ و آغاز فعالیت احزاب جهادی، کابل وارد مرحله‌ای پرچالش شد. فضای شهر، متاثر از تنش‌ها و درگیری‌های داخلی بود، اما همزمان تغییراتی در نگرش‌ها و زندگی زنان نیز آغاز شد.

در سال ۱۹۹۳، مقرراتی در زمینه پوشش زنان تصویب شد که رعایت حجاب کامل را الزامی می‌کرد. پیش‌تر زنان با محدودیت‌هایی روبرو بودند، اما شرایط جدید، زندگی آنان را در شهری آسیب‌دیده از جنگ و محیطی پرتنش پیچیده‌تر کرد.

گزارش‌های آن دوره، نمایی از زندگی زنان کابلی را ارائه می‌دهد که با تلاطم‌های اجتماعی و تغییرات ناگهانی مواجه بودند. زنانی که پیش‌تر در دانشگاه‌ها، ادارات و فضاهای عمومی حضور داشتند، اکنون در محیطی پرچالش و در معرض محدودیت‌ها زندگی می‌کردند. 

رعایت نکردن کامل مقررات پوشش یا انجام رفتارهای ساده روزمره، گاه با واکنش‌های اجتماعی روبرو می‌شد. بسیاری از مادران روایت می‌کردند که حتی فرزندان کوچکشان نیز تحت تأثیر این تغییرات قرار می‌گرفتند و باید با حساسیت و احتیاط زندگی می‌کردند.

گزارش عفو بین‌الملل در سال ۱۹۹۵ نشان می‌دهد که زنان علاوه بر محدودیت‌ها، در معرض فشارها و رفتارهای تحمیلی نیز قرار داشتند و بسیاری تلاش می‌کردند راه‌هایی برای حفظ کرامت و امنیت خود پیدا کنند. این سال‌ها، سال‌هایی دشوار برای زنان بود که با مقاومت، صبر و امید، به زندگی ادامه دادند.

امارت اول طالبان (۱۹۹۶-۲۰۰۱):

با سقوط کابل به دست طالبان در سال ۱۹۹۶، تاریک‌ترین فصل تاریخ زنان افغانستان رقم خورد. طالبان با قرائتی افراطی و بی‌سابقه از شریعت، زنان را به طور کامل از حیات اجتماعی حذف کردند. بر اساس فرمان‌های صادره، تحصیل و کار برای زنان ممنوع شد و آنان را ملزم به پوشیدن برقعی کردند که تمام بدن را می‌پوشاند. زنان بدون محرم شرعی حق خروج از خانه را نداشتند و در صورت خروج، کوچکترین لغزشی چون دیده شدن مچ پا یا شنیده شدن صدای قدم‌هایشان، آنان را در معرض ضرب و شرب شدید توسط مأموران «امر به معروف و نهی از منکر» قرار می‌داد. حکومت طالبان در نوامبر ۱۹۹۶ طی مقوله‌ای، بیرون رفتن زنان را عامل «مشکلات اجتماعی» خواند

 این محدودیت‌ها حتی به عرصه صحت و درمان نیز کشیده شد. از آنجا که درمان زنان توسط داکتران مرد ممنوع بود و شمار داکتران زن نیز به شدت کاهش یافته بود، دسترسی زنان به حداقل خدمات درمانی نیز با دشواری‌های غیرقابل تصوری مواجه شد . پنجره‌های خانه‌هایی که زنان در آن زندگی می‌کردند باید پوشانده می‌شد تا نامحرم نتواند زنی را ببیند. تصویر زنان از سطح شهر، مطبوعات و حتی رادیو محو شد و صدای آنان دیگر هرگز شنیده نمی‌شد. در چنین فضای خفقان‌آوری، گزارش‌ها نشان می‌دهد که در سال ۲۰۰۱، تنها ۱.۲ درصد از دختران افغانستانی در سن مدرسه، آن هم به صورت پنهانی و در خانه، دسترسی محدود به آموزش داشتند .

 اما در دل همین تاریکی مطلق، مقاومتی خاموش اما پیگیر شکل گرفت. زنان و دخترانی که طالبان آنان را به خانه‌ها تبعید کرده بود، خانه‌ها را به «مکاتب زیرزمینی» تبدیل کردند. معلمان و دانش‌آموزان با به خطر انداختن جان خود، در حلقه‌های کوچک و پنهانی، به آموزش دختران ادامه دادند تا چراغ دانش و امید را زنده نگه دارند. اسناد و خاطرات برجای‌مانده از آن دوران نشان می‌دهد که دست‌کم ۵۵ مکتب زیرزمینی دخترانه در کابل و شهرهای بزرگ فعال بود . 

این مکاتب زیرزمینی، نماد شگفت‌انگیز اراده‌ای بود که هیچ حکومتی نمی‌توانست آن را به زانو درآورد. همان زنانی که از جامعه حذف شده بودند، در خلوت خانه‌ها نسلی را پرورش می‌دادند که پس از سقوط طالبان، مشتاقانه به سوی مکاتب و دانشگاه‌ها هجوم آوردند.

 در یک نگاه کلی، این دوره ۲۳ ساله نشان می‌دهد که چگونه جنگ و ایدئولوژی می‌توانند زنان را به قربانیان اصلی منازعات تبدیل کنند. از یک سو، «ایدئولوژی سرخ» با اصلاحات شتابزده و بی‌توجه به بافت فرهنگی، بهانه مقاومت را فراهم آورد و از سوی دیگر، «ایدئولوژی سیاه» با تفاسیر افراطی از دین، زنان را از حقوق اولیه انسانی محروم ساخت. زنان در این چنبره، نه کنشگرانی مستقل، که به مثابه میدان نبرد برای اثبات برتری دو گفتمان متخاصم بودند. اما آنچه در این میان ماندگار شد، مقاومت روزمره آنان بود: از تحمل خشونت و آوارگی تا حفظ نسل و دانش در پناهگاه‌های امن خانه‌ها. این میراث تلخ و در عین حال پر از ایستادگی، زمینه‌ساز تحولات شگرفی شد که در دهه بعد، با سقوط طالبان و ورود نیروهای بین‌المللی، فصل جدیدی را در تاریخ زنان افغانستان گشود.