سیاسی

صد سال روایت زنان، تاریخ و سیاست در افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 21 حوت 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 256

---

بخش یازدهم

نویسنده: حامیه نادری

زنان و ورزش؛ نبردی برای تصاحب فضا و بازپس‌گیری بدن

در یک قرن گذشته، ورزش برای زنان افغانستان هرگز صرفاً یک فعالیت فیزیکی نبوده است. این میدان، عرصه‌ای برای نبرد بر سر حضور در فضاهای عمومی و حق تصمیم‌گیری درباره بدن بوده؛ نبردی که از حیاط‌های محصور مکاتب کابل آغاز شد و تا میادین المپیک ادامه یافت.

نخستین فعالیت‌های سازمان‌یافته ورزشی دختران در افغانستان، به دهه ۱۳۰۰ خورشیدی  و تحت نظارت ملکه ثریا در «مکتب مستورات» شکل گرفت. اما شکوفایی واقعی را باید در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰جستجو کرد؛ دورانی که تیم‌های بسکتبال و والیبال دختران در مکاتب «ملالی» و «زرغونه» کابل فعال بودند و ورزش به بخشی از هویت زن شهری تبدیل شد. هرچند این فعالیت‌ها به فضاهای آموزشی محدود می‌شد، اما بازیکنان بسکتبال دانشگاه کابل به اولین الگوهای زن ورزشکار در افغانستان تبدیل شدند.

در سال‌های حکومت حزب دموکراتیک خلق (۱۳۵۷-۱۳۷۱)، ورزش زنان جنبه رسمی‌تری یافت. والیبال، بسکتبال و دوومیدانی رشته‌های اصلی بودند و زنان در رقابت‌های داخلی و گاه منطقه‌ای، از جمله مسابقات با کشورهای بلوک شرق، شرکت می‌کردند. اما این پیشرفت در بستر سرکوب سیاسی گسترده رقم خورد. با آغاز جنگ‌های داخلی و سپس سلطه طالبان (۱۳۷۵-۱۳۸۰)، ورزش زنان به کلی ممنوع اعلام شد؛ استادیوم غازی کابل که زمانی محل مسابقات بود، به مکانی برای اعدام‌های عمومی تبدیل گشت.

سقوط طالبان در ۱۳۸۰ انفجاری از حضور زنان در میادین ورزشی را رقم زد. زنان افغانستان در حالی که با محدودیت‌های زیادی مواجه بودند، به‌طور جدی به ورزش روی آوردند. المپیک ۲۰۰۴ آتن شاهد حضور تاریخی روبینا جلالی در دوومیدانی و فریبا رضایی در جودو بود؛ دو زنی که نام افغانستان را پس از سال‌ها انزوا به نقشه ورزشی جهان بازگرداندند.

در سال‌های بعد، چهره‌های دیگری سدهای اجتماعی را شکستند. خالده پوپل به عنوان نخستین کاپیتان تیم ملی فوتبال زنان، نقشی کلیدی در نهادمندی این رشته ایفا کرد و بعدها فرخنده محتاج در میدان و خود پوپل در مدیریت، فوتبال زنان را به نماد مقاومت تبدیل کردند. تیم ملی فوتبال زنان افغانستان در ۲۰۰۷ تشکیل شد و از آن زمان به عنوان نمادی از همبستگی و قدرت زنان در برابر چالش‌ها ایستاده است. در رشته‌های رزمی، صدف رحیمی در بوکس و دیگر ورزشکاران زن ثابت کردند که توان فیزیکی مرزی نمی‌شناسد.

تهمینه کوهستانی در المپیک ۲۰۱۲ لندن، تنها زن ورزشکار افغانستانی بود که در میدان دوید. معصومه علی‌زاده نیز در دوچرخه‌سواری، با رکاب زدن در جاده‌های ناامن، راه را برای خود هموار کرد و سرانجام به عضویت تیم پناهندگان المپیک ۲۰۲۰توکیو درآمد.

با وجود پیشرفت‌ها، چالش‌های بسیاری برای ورزش زنان در افغانستان وجود داشت. مسائل فرهنگی و اجتماعی، کمبود منابع مالی و امکانات، و موانع ساختاری از جمله مشکلات پیش روی زنان ورزشکار افغانستانی بود. بسیاری از زنان افغانستانی که به ورزش روی می‌آوردند، با مخالفت‌های خانوادگی و اجتماعی مواجه می‌شدند و حتی تهدیدهای امنیتی نیز گاه بخشی از واقعیت زندگی آنها بود. در سال ۲۰۱۵، فیفا برنامه‌های آموزشی و توسعه‌ای خود را برای فوتبال زنان در افغانستان گسترش داد و کمک‌های مالی و فنی قابل توجهی به فدراسیون فوتبال این کشور ارائه کرد. این حمایت‌ها به بهبود زیرساخت‌ها و فراهم آوردن امکانات لازم برای تیم‌های ورزشی زنان کمک کرد. با این حال، هنوز هم بسیاری از زنان ورزشکار افغانستانی برای حضور در رقابت‌های بین‌المللی با محدودیت‌های جدی مواجه بودند.

با بازگشت دوباره طالبان در ۱۴۰۰، ورزش زنان بار دیگر ممنوع شد. اما این بار، هویت ورزشی زنان از میان نرفت. عصر «تیم‌های در تبعید» آغاز شد. کیمیا یوسفی، دونده سرعتی که در المپیک ۲۰۲۴ پاریس با شعار «آموزش، ورزش، حق ما» بر پشت لباس خود دوید، به صدای میلیون‌ها دختر محروم تبدیل شد.

حضور منیژه تلاش در رشته بریک‌دنس المپیک پاریس با شنلی که بر آن نوشته بود «زنان افغانستان را آزاد کنید»، نشان داد که ورزشکاران زن حتی در تبعید، سفیران جنبش‌های مدنی هستند؛ هرچند این اقدام به قیمت حذف او از رقابت تمام شد. زکیه خدادادی، تکواندوکار افغانستان و عضو تیم پناهندگان کمیته بین‌المللی پارالمپیک، با پیروزی مقابل حریفانی از کوبا و ترکیه موفق شد مدال برنز پارالمپیک ۲۰۲۴ پاریس را به دست آورد و اولین مدال در تاریخ ورزش زنان افغانستان را کسب کند؛ ژست پیروزی او نیز در شبکه‌های اجتماعی وایرال شد.

در داخل افغانستان اما روایت متفاوت است. دخترانی با وجود خطرات جانی، در زیرزمین‌ها و محیط‌های خانگی به تمرین ادامه می‌دهند. آن‌ها نه برای دوربین‌ها، که برای حفظ آمادگی جسمی و روانی خود می‌جنگند؛ مقاومتی خاموش و بی‌صداتر، اما شاید عمیق‌تر از آنچه در میادین بین‌المللی می‌بینیم.

ورزش زنان در افغانستان طی یک قرن، از تفریحی آموزشگاهی به سنگری مدنی تبدیل شده است. چهره‌هایی چون روبینا جلالی، معصومه علی‌زاده، زکیه خدادادی،  تهمینه کوهستانی و کیمیا یوسفی نشان دادند که بدن زن ورزشکار، خود رسانه‌ای برای فریاد آزادی‌خواهی است. در بسیاری از جوامع، ورزش به‌عنوان ابزاری برای ایجاد تغییر اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در افغانستان نیز، ورزش زنان به‌عنوان یک ابزار برای ارتقای حقوق زنان و تغییر نگرش‌های اجتماعی نسبت به زنان مورد توجه قرار گرفته است. برنامه‌های ورزشی مختلف، به‌ویژه در مناطق روستایی و محروم، به زنان کمک می‌کند تا توانمندی‌های خود را کشف کنند و از حقوق خود آگاه شوند. فعالیت‌های ورزشی زنان در افغانستان همچنین به ایجاد شبکه‌های حمایتی و اجتماعی کمک کرده است.

اما نباید فراموش کرد که این پدیده عمدتاً شهری و محدود به طبقاتی خاص بود. بسیاری از زنان افغانستان هرگز به این فضاها دسترسی نداشتند و این شکاف طبقاتی، روایت قهرمان‌محور را پیچیده‌تر می‌کند.

آینده‌ی ورزش زنان در افغانستان با چالش‌ها و امیدهایی همراه است. با توجه به تحولات اخیر در افغانستان، ورزش زنان بار دیگر با محدودیت‌های جدی مواجه شده است. بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، بار دیگر محدودیت‌های شدیدی را برای زنان ورزشکار به‌دنبال داشته است. زنان از شرکت در بسیاری از فعالیت‌های ورزشی باز مانده‌اند و حتی برخی از تیم‌های ورزشی زنان منحل شده‌اند. با این حال، هنوز هم صدای ورزشکاران زن افغانستانی شنیده می‌شود و تلاش‌هایی برای حفظ و ارتقای ورزش زنان در جریان است. سازمان‌های بین‌المللی و فعالان حقوق زنان، به حمایت از ورزش زنان در افغانستان ادامه می‌دهند و امیدوارند که در آینده‌ای نزدیک، زنان افغانستانی بتوانند با آزادی و بدون ترس، به فعالیت‌های ورزشی خود بپردازند.

رسانه‌ها و فعالان آگاهی‌بخش نقش مهمی در ترویج و حمایت از ورزش زنان در افغانستان داشته‌اند. آنها با پوشش اخبار و فعالیت‌های ورزشی زنان، به گسترش آگاهی و حمایت عمومی کمک کرده‌اند. رسانه‌های بین‌المللی و محلی با انعکاس داستان‌های زنان ورزشکار، توانسته‌اند توجه جهانی را به وضعیت ورزش زنان در افغانستان جلب کنند. فعالان حقوق زنان و سازمان‌های حامی نیز در این زمینه فعال بوده‌اند و با برگزاری کمپین‌ها و برنامه‌های مختلف، تلاش کرده‌اند تا از حقوق زنان ورزشکار دفاع کنند و زمینه‌های حمایت از آنها را فراهم آورند. این حمایت‌ها به تقویت روحیه‌ی زنان ورزشکار و ایجاد امید برای آینده‌ای بهتر کمک کرده است.

ورزش زنان در افغانستان نمادی از همبستگی و حمایت جهانی است. جامعه‌ی جهانی با حمایت از ورزش زنان در افغانستان، نشان داده است که به توانمندی و حقوق زنان این کشور باور دارد. سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای مختلف، با ارائه‌ی کمک‌های مالی، فنی و آموزشی، به توسعه‌ی ورزش زنان در افغانستان کمک کرده‌اند. این همبستگی جهانی نه‌تنها به پیشرفت ورزش زنان در افغانستان کمک کرده، بلکه پیام روشنی به جامعه‌ی جهانی فرستاده است که ورزش می‌تواند ابزاری برای تغییر و ارتقای حقوق بشر باشد. با تداوم این حمایت‌ها، امید می‌رود که زنان افغانستانی بتوانند در آینده‌ی نزدیک، آزادانه و بدون محدودیت به فعالیت‌های ورزشی خود ادامه دهند.

میراث این زنان، نه فقط نمادهای سیاسی در المپیک‌ها، که شکستن باوری دیرینه بود: این که ورزش قلمرویی مردانه است. امروز با وجود ممنوعیت‌های طالبان، مقاومت زنان ورزشکار در تبعید و داخل کشور ادامه دارد و حمایت بین‌المللی از تیم‌های تبعیدی، به ویژه فوتبال زنان، بیش از هر زمان ضروری به نظر می‌رسد.