سیاسی

صد سال روایت زنان، تاریخ و سیاست در افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 21 حوت 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 378

---

بخش دوازدهم پایانی

 نویسنده: حامیه نادری

چشم‌انداز آینده؛ میراث یک قرن و چالش بازگشت

تاریخ سده‌ی اخیر افغانستان، داستانِ «به دست آوردن، از دست دادن و دوباره جنگیدن» است. حقوق زنان در این سرزمین، هیچ‌گاه هدیه‌ای از سوی قدرت‌ها نبوده، بلکه دستاوردی است که با پافشاری نسل‌های متمادی و در میان امواج سهمگین سنت و ایدئولوژی به دست آمده است. از اصلاحات جسورانه‌ی عصر امانی و حضور طلایی در پارلمان و کابینه دهه‌های چهل و پنجاه، تا ایستادگی در برابر حذفِ سیستماتیک در سال‌های اخیر، زن افغانستانی ثابت کرده که کنشگری او فراتر از تغییرِ حکومت‌هاست. این مجموعه مقالات، بازخوانی یک قرن مبارزه است؛ روایتی از حافظه‌ی جمعی و آگاهیِ نسلی که حتی در تاریک‌ترین روزهای سال ۱۴۰۴، از فریاد زدن برای «نان، کار و آزادی» باز نایستاده است. اینجا نه سخن از پیروزی‌های مداوم، که سخن از اراده‌ای است که هیچ گسست تاریخی نتوانسته آن را به کلی خاموش کند.

این صد سال ثابت کرد که زنان افغانستان حتی در میان شعله‌های جنگ، اشغال و حکومت‌های ایدئولوژیک، هرگز کاملاً تسلیم نشدند. از ملکه ثریا طرزی در عصر امانی نخستین ملکه‌ای که حجاب را علنی کنار گذاشت، نخستین مجلهٔ زنان (ارشادالنسوان) را بنیان نهاد و نخستین مکتبٔ دخترانه (مکتب مستورات، ۱۳۰۰ شمسی) را تأسیس کرد تا دورهٔ سلطنت ظاهرشاه و جمهوری داوودخان که صدها زن به پارلمان، وزارتخانه‌ها و دادگاه‌ها راه یافتند (از جمله کبری نورزایی، نخستین وزیر زن و وزیر صحت عامه در ۱۳۴۴ شمسی، و جمیله فاروق روشنا، نخستین قاضی زن در ۱۳۴۸ شمسی). در دهه‌های پس از ۱۳۸۱ شمسی نیز زنان با سهمیهٔ ۲۵ درصدی در پارلمان، وزارت و ولایات (حبیبه سرابی، نخستین والی زن در ۱۳۸۴ شمسی؛ و مسعودا جلال، نخستین نامزد زن ریاست‌جمهوری در ۱۳۸۳ شمسی) نقش‌آفرینی کردند. اما هر بار که قدرت سیاسی تغییر کرد، این دستاوردها به سرعت قربانی شدند: با سقوط امانی در ۱۳۰۷، با جنگ‌های داخلی دههٔ ۱۳۷۰، با حکومت طالبان اول (۱۳۷۵–۱۳۸۰) و اکنون با بازگشت طالبان در ۱۴۰۰ شمسی.

میراث واقعی این قرن، نه فهرستی از پیروزی‌های پیوسته، بلکه انباشتی از تجربهٔ جمعی است: آگاهی‌ای که حتی در تاریک‌ترین روزها، از طریق آموزش مخفی، اعتراض خیابانی (۲۰۲۱–۲۰۲۳)، فعالیت در فضای مجازی و تبعید زنده مانده است. این میراث وارث شجاعت زنان گمنامی است که نامشان در تاریخ ثبت نشده، اما بدون تلاش آن‌ها، هیچ‌یک از این پیشرفت‌ها ممکن نبود.

امروز، در آخرین روزهای سال ۱۴۰۴ شمسی ، واقعیت تلخ است: طالبان نه‌تنها تمام دستاوردهای دو دههٔ پس از ۱۳۸۰ را بازگردانده، بلکه محدودیت‌ها را بی‌سابقه تشدید کرده‌اند. آموزش متوسطه و عالی دختران ممنوع، کار زنان در نهادها متوقف، حتی صدای زن در رسانه‌ها و اماکن عمومی محدود شده، و قوانین جدید کیفری ۱۴۰۴–۱۴۰۵ شمسی سرکوب را قانونی‌تر کرده است. بحران صحی عمیق (افزایش مرگ‌ومیر مادران به دلیل نبود پزشک زن) و فروپاشی اقتصادی، مستقیماً نتیجهٔ حذف نیمی از جامعه است. تاریخ نشان داده که هیچ حکومتی که نیمی از جمعیت را به حصار خانگی بازگرداند، به ثبات پایدار نرسیده؛ اما این «ثبات» ظاهری همچنان تا امروز ادامه دارد.

با این حال، چشم‌انداز آینده کاملاً بسته نیست. آگاهی زنان افغانستان که حالا با جهان مدرن و رسانه‌های اجتماعی پیوند خورده به سطحی رسیده که بازگشت کامل به قرن گذشته غیرممکن است. نسل جوان داخل کشور و در تبعید، با زبان فارسی، انگلیسی و ابزارهای دیجیتال، روایت خود را زنده نگه داشته‌اند. تجربهٔ تاریخی ثابت کرده که گسست‌های حقوق زنان «موقتی» بوده‌اند، ولی تنها زمانی که ارادهٔ داخلی (اعتراض مدنی، فشار قومی و نخبگان) با حمایت پایدار بین‌المللی همراه شود.

در پایان این روایت، باید گفت: صد سال مبارزهٔ زنان افغانستان، تاریخ شکست‌ها و پیروزی‌های متناوب است، نه صرفاً «تاریخ بودن». زنی که این سده را پشت سر گذاشته، اکنون می‌داند که آزادی هدیه نیست، بلکه نیازمند سازماندهی، اتحاد و فشار مداوم است. نور لیسهٔ ملالی، دانشگاه کابل و خیابان‌های اعتراضی، گاهی کم‌فروغ شده، اما هرگز خاموش نشده است. این صد سال، فصل نخست کتاب بیداری است؛ فصلی که با تمام درد و خون‌ریزی نوشته شد. فصل‌های بعدی را نه آرزو، بلکه ارادهٔ جمعی زنان و مردان آگاه افغانستان همراه با جامعهٔ جهانی خواهد نوشت.

امید به بازگشت، دیگر یک رؤیای ساده نیست؛ بلکه پروژه‌ای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، اتحاد دیسپورا و فشار مداوم بر ساختار قدرت است.