سیاسی

ذبحِ معنا در مسلخِ مصلحت؛ نگاهی ساده و روان به یک ترجمه بحث‌برانگیز

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 16 ثور 1405

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 151

---

خبر انتشار ترجمه‌ی مجدد کتاب مشهور «ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمین» اثر ابوالحسن ندوی، توسط دکتر مصباح‌الله عبدالباقی، رییس دانشگاه خصوصی «سلام» و از چهره‌های ارشد «جمعیت اصلاح»، واکنش‌های زیادی را در محافل علمی و فضای رسانه‌ای به دنبال داشته است. 

این در حالی‌است که این اثر پیش از این از سوی مترجمان شناخته‌شده‌ای مانند مصطفی زمانی و عبدالحکیم عثمانی با نثری روان به فارسی برگردانده شده و سال‌ها در دسترس بوده است.

از نگاه آکادمیک، ترجمه دوباره یک اثر کلاسیک زمانی معنا دارد که متن‌های قبلی دچار ضعف جدی یا خطای جدی در انتقال معنا باشند، اما در مورد این کتاب چنین ضرورتی دیده نمی‌شود. 

همین موضوع باعث شده این پرسش جدی مطرح شود که چرا باید اثری که سال‌ها پیش ترجمه شده و در اختیار مخاطبان قرار دارد، دوباره با واژگان متفاوت و ساختاری تازه منتشر شود.

نخستین تغییر مهم در این ترجمه، مربوط به عنوان کتاب است. نویسنده با طرح یک پرسش کلیدی، ذهن خواننده را وارد یک چالش فکری می‌کند، اما در ترجمه جدید این حالت پرسشی حذف شده و عنوان به یک جمله خبری ساده تبدیل شده است. 

این تغییر باعث شده لحن اثر از یک متن بیدارگرانه و فکری، به یک گزارش معمولی و کم‌اثر نزدیک شود و آن ضربه فکری اولیه تا حد زیادی از بین برود.

نکته مهم دیگر، تغییر واژه «انحطاط» به «ضعف» است. این تغییر ساده در ظاهر، اما عمیق در معنا، پیام اصلی کتاب را تغییر می‌دهد. «انحطاط» به یک فروپاشی عمیق و ساختاری اشاره دارد، در حالی‌که «ضعف» بیشتر یک وضعیت موقت و قابل ترمیم را نشان می‌دهد. همین جابه‌جایی واژگانی باعث می‌شود شدت و عمق نگاه نویسنده کمتر دیده شود و مفهوم اصلی تا حدی سبک‌تر جلوه کند.

در بخش دیگری از نقدها، موضوع استفاده از واژه «دری» به جای «فارسی» برای این اثر مطرح شده است. برخی منتقدان این انتخاب را علمی نمی‌دانند و باور دارند که این نوع نام‌گذاری بیشتر رنگ و بوی نگاه سیاسی دارد تا زبانی. از دید آنان، چنین تغییراتی می‌تواند مرزهای مصنوعی میان یک زبان مشترک فرهنگی ایجاد کند.

در کنار این موارد، جایگاه علمی مترجم نیز مورد توجه قرار گرفته است. وقتی فردی در مقام رییس یک دانشگاه و یک جریان فکری قرار دارد، انتظار می‌رود امانت‌داری در ترجمه با دقت بیشتری رعایت شود. در غیر این صورت، فاصله میان پیام اصلی نویسنده و متن ترجمه‌شده می‌تواند اعتماد مخاطب را کاهش دهد و به اعتبار علمی کار آسیب بزند.

در جمع‌بندی این نقدها، منتقدان می‌گویند ترجمه دوباره این اثر، آن هم با این حجم از تغییرات در واژگان و ساختار، بیش از آنکه یک کار علمی باشد، به یک تصمیم بحث‌برانگیز تبدیل شده است. آن‌ها باور دارند که پیام‌های عمیق تاریخی و تمدنی با تغییر واژه‌ها قابل پنهان کردن نیست و معنای اصلی آثار فکری، در برابر ساده‌سازی‌های زبانی از بین نمی‌رود.