سیاسی

هندوکش و پامیر؛ از زندان تاریک‌اندیشی تا سنگر ایمان و آزادگی

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 29 سرطان 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 51

---

تأملی در نسبت جغرافیا، فرهنگ و بنیادگرایی؛ کوهستان در تاریخ جنبش‌های انسانی، همواره چهره‌ای دوگانه داشته است: گاه پناهگاه آزادی‌خواهان و گاه دژ نیروهای استبدادی. 

در اندیشهٔ بسیاری از نظریه‌پردازان انقلاب‌های سدهٔ بیستم، از فیدل کاسترو و ارنستو چه‌گوارا تا مائو تسه‌تونگ، کوهستان تنها زمانی می‌تواند جایگاه رهایی باشد که با بیداری اندیشه، دگرگونی فرهنگی و پیوند با مردم همراه گردد. 

از این دیدگاه، جغرافیا به خودی خود نه رهایی‌بخش است و نه زندان‌آفرین؛ این انسان و جهان‌بینی اوست که به سرزمین معنا می‌بخشد.

در افغانستان، کوه‌های هندوکش و پامیر در دهه‌های گذشته بیش از آنکه نماد رهایی باشند، به پناهگاه نیروهایی بدل شده‌اند که قرائتی سخت‌گیرانه، قبیله‌محور و سنت‌گرا از دین و جامعه را برگزیده‌اند. 

از نگاه منتقدان، طالبان با تکیه بر ساختارهای قبیله‌ای و هنجارهای دیرپا، کوشیده‌اند نظم سیاسی و اجتماعی مطلوب خود را بر جامعه تحمیل کنند. از این‌رو، مسئله تنها جغرافیا نیست؛ بلکه ساختارهای فرهنگی و ذهنی‌ای است که خشونت، تعصب و انحصار را بازتولید می‌کند

 بخش نخست: پشتونوالی و بنیادگرایی؛ در نظریه‌های کلاسیک جنبش‌های چریکی، پیوند میان جنبش سیاسی و جامعه جایگاهی بنیادین دارد. مائو تسه‌تونگ بر این باور بود که هر جنبش، بدون پشتوانهٔ اجتماعی، از پایداری و کامیابی بازمی‌ماند. این دیدگاه، اهمیت شناخت بستر فرهنگی و اجتماعی را آشکار می‌سازد.

در این چارچوب، برخی پژوهشگران، پشتونوالی را مجموعه‌ای از هنجارهای قبیله‌ای می‌دانند که بر مفاهیمی چون ناموس، خون‌خواهی و پناه‌دادن استوار است. منتقدان بر این باورند که طالبان بخشی از این هنجارها را در خدمت نظام سیاسی خود به کار گرفته‌اند و از آنها برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های اجتماعی و فرهنگی خویش بهره برده‌اند.

از این منظر، نقد طالبان تنها نقد یک سازمان سیاسی نیست؛ بلکه نقد شیوه‌ای از اندیشیدن است که در آن آزادی فردی، حقوق زنان، آزادی اندیشه و آموزش، جایگاهی فرودست می‌یابد. در چنین فضایی، جامعه بیش از آنکه بر خردورزی استوار باشد، بر فرمان‌بری و سنت‌گرایی تکیه می‌کند.

اندیشهٔ رهایی، اگر بخواهد ماندگار باشد، ناگزیر باید افزون بر نقد ساختارهای سیاسی، به نقد ساختارهای فرهنگی نیز بپردازد؛ زیرا هیچ دگرگونی پایداری بدون دگرگونی در اندیشه و فرهنگ جامعه امکان‌پذیر نخواهد بود.

بخش دوم: هندوکش و پامیر، از جغرافیا تا آگاهی؛ تجربهٔ جنبش‌های سیاسی در جهان نشان می‌دهد که کامیابی یک حرکت اجتماعی تنها در گرو توان نظامی نیست؛ بلکه به توانایی آن در ایجاد مشروعیت اجتماعی و دگرگونی فکری نیز وابسته است. وو نگوین جیاپ، نظریه‌پرداز برجستهٔ ویتنامی، بر اهمیت پیوند میان مردم، اندیشه و سازمان سیاسی تأکید می‌کرد.

در افغانستان، کوه‌های هندوکش و پامیر با بافتی پیچیده از سنت‌های محلی، ساختارهای قبیله‌ای و محافظه‌کاری اجتماعی روبه‌رو هستند. از این‌رو، هرگونه سخن گفتن از دگرگونی، اگر تنها به جغرافیا یا قدرت نظامی محدود شود، از ژرفای مسئله غافل خواهد ماند.

آنچه می‌تواند زمینه‌ساز دگرگونی پایدار شود، گسترش آموزش، بیداری اجتماعی، دسترسی به دانش و تقویت نهادهای مدنی است. در چنین نگاهی، مدرسه، کتاب، گفت‌وگو و آگاهی، نقشی بنیادی‌تر از هر ابزار زور دارند. جامعه‌ای که از درون دگرگون شود، کمتر در برابر بازتولید استبداد و بنیادگرایی آسیب‌پذیر خواهد بود.

بخش سوم: پیام برای آیندهٔ افغانستان؛ اگر قرار باشد آینده‌ای آزادتر و دادگرانه‌تر برای افغانستان تصور شود، این آینده بیش از هر چیز به دگرگونی در ذهن و فرهنگ جامعه وابسته است. نقد سنت‌های قبیله‌ای، دفاع از حقوق زنان، پاسداشت آزادی اندیشه و گسترش آموزش، از ارکان چنین دگرگونی‌ای به شمار می‌آیند.

زن در این میان جایگاهی بنیادین دارد؛ زیرا جامعه‌ای که نیمی از توان انسانی خود را در حاشیه نگه دارد، نمی‌تواند به آزادی و پیشرفت پایدار دست یابد. همچنین شکستن چرخهٔ انتقام و خون‌خواهی، و جایگزین کردن آن با عدالت، قانون و مسئولیت‌پذیری، شرطی ضروری برای گذار از خشونت تاریخی است.

فراتر رفتن از مرزهای قبیله، قوم و تعصب، به معنای انکار هویت‌های محلی نیست؛ بلکه به معنای گشودن افق گسترده‌تری از انسانیت و همزیستی است. جامعه‌ای که بتواند انسان را بر قبیله، خرد را بر تعصب و عدالت را بر انتقام برتری دهد، گامی بزرگ به سوی آینده‌ای روشن‌تر برداشته است.

فرجام سخن

کوه‌های هندوکش و پامیر می‌توانند هم یادآور رنج‌های تاریخی باشند و هم نماد امید به آینده. اما این آینده نه با تقدیس جغرافیا و نه با بازتولید خشونت ساخته می‌شود؛ بلکه با آگاهی، آموزش، گفت‌وگو و دگرگونی فرهنگی پدید می‌آید.

طالبان، از نگاه منتقدان، بیش از آنکه تنها یک نیروی سیاسی باشند، نمود نوعی واپس‌گرایی فکری و اجتماعی‌اند. از این‌رو، رویارویی با این پدیده، پیش از هر چیز، نیازمند رویارویی با جهل، تعصب، زن‌ستیزی و انحصار اندیشه است.

اگر سپیده‌دمی برای هندوکش و پامیر در راه باشد، آن سپیده‌دم نه از خون و خشونت، بلکه از روشنایی آگاهی، آموزش و کرامت انسانی برخواهد خاست. این، شاید ماندگارترین پیام همهٔ اندیشه‌هایی باشد که آزادی را نه در فرمان‌بری، بلکه در بیداری انسان جست‌وجو می‌کنند.