سیاسی

پایان انحصار روایت افغانیت؛ جبهه‌های نوین و بازتعریف قدرت

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 1 اسد 1405
نویسنده: شفیع الله شهزاد عزیزی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 12

---

تحولات پس از سال ۱۴۰۰، پرده از یک واقعیت تلخ اما حیاتی برداشت: نه تنها یک نظام سیاسی سقوط کرد، بلکه روایت «افغانیت متمرکز» که در بطن آن، هویت افغان محور (پشتون‌محور) به مثابه‌ی «هویت ملی» جا خوش کرده بود، برای همیشه از مشروعیت افتاد. 

آنچه امروز در میدان‌های نظامی و عرصه‌ی گفتمان‌های سیاسی در جریان است، بیش از هر چیز، نبرد برای پایان دادن به انحصار یک قوم بر تعریف «افغان بودن» است. در این نبرد، جامعهٔ تاجیک با پیشینه‌ای درخشان از تمدن‌سازی، دیپلماسی و مقاومت  در خط مقدم ایستاده است.

1-انحصار قومی؛ ریشهٔ بحران‌های یک قرن اخیر

تاریخ معاصر افغانستان، روایت تلاش‌های مذبوحانه‌ی یک قطب خاص افغانها (پشتونها) برای تحمیل «دولت‌ملت» بر پایه‌ی زبان، فرهنگ و تبارخود است. این مدل، که با زور شمشیر و سپس با سازوکارهای اداری و نظامی تداوم یافت، هیچ‌گاه نپذیرفت که افغانستان یک موزائیک کهن از اقوام و تمدن‌هاست که هرکدام، حق زیست برابر و حاکمیت مشارکتی دارند.

جامعه‌ی تاجیک، به عنوان صاحبان اصلی سرزمین‌های تاریخی شمال، غرب و مرکز، همواره قربانی این رویکرد انحصارطلبانه بوده است. از کوچ‌های اجباری در دوره‌ی پشتون‌سازی شمال تا حذف هویت از شناسنامه‌ها و رسمیت‌زدایی از زبان فارسی، تمام ابزارهای دولت‌سازی پیشین در خدمت طرد تاجیکان به کار گرفته شد.

2-بازگشت طالبان؛ اوج پروژه‌ی جابجایی قومی

بازگشت طالبان در ۲۰۲۱ نه یک حرکت مذهبی ساده، که فاز نهایی یک پروژه‌ی تاریخی قومی-قبیله‌ای بود. شواهد میدانی نشان می‌دهد که این گروه، با حمایت پنهان و آشکار برخی محافل قومی جنوب، دست به یک پاک‌سازی آرام جغرافیایی در شمال زده است:

- تغییر جمعیتی عمدی: 

 با اعطای زمین‌های حاصلخیز ولایات شمالی به کوچ‌نشینان افغان (پشتون) جنوبی و شرقی، نقشه‌ی قومی را تغییر می‌دهند.

• اخراج نخبگان بومی: 

فرماندهان و فعالان تاجیک، یا به حاشیه رانده شده‌اند، یا وادار به مهاجرت شده‌اند و یا در زندان‌های طالبان به سر می‌برند.

• تغییر نام اماکن: 

کمرنگ‌کردن نشانه‌های تمدنی تاجیکان و جایگزینی آن با مفاهیم افغانی (پشتونی)بخشی از این استراتژی هویت زدایی است.

جامعه‌ی تاجیکان، به عنوان پیش‌گام مقاومت، این اقدامات را نه یک نقض حقوقی ساده، که نسل‌کشی خاموش جغرافیایی می‌داند که در یک قرن اخیر، هرگونه تغییر جمعیتی در شمال، به نفع جنوب افغان (پشتون‌)نشین رقم خورده است. از کوچ اجباری تاجیکان و جابجایی ناقلین در دوره‌ی امان‌الله تا طرح‌های اسکان اجباری داوودخان، همه و همه گویای یک واقعیت است: مردمان جنوب، مهمان تاریخی شمال و مرکز  بوده‌اند، نه صاحب اصلی آن.

3-جبهه‌های نوین؛ بازگشت حق به صاحبان اصلی

نسل جدید مبارزان تاجیک که امروز در جبهه‌های مختلف می‌جنگند، فرزندان همان زمین‌هایی هستند که از دست داده‌اند. این نسل، برخلاف گذشته، نه برای یک سهم‌خواهی حداقلی، بلکه برای بازگشت به حقِّ تاریخی می‌جنگد. مطالبهٔ آنان شفاف و روشن است:

• بازگشت مرزهای تاریخی شمال: ولایت‌های شمالی، حق دارند بر اساس ترکیب قومی پیش از کوچ‌های تحمیلی، بازتعریف شوند.

• ارجاع زمین‌های غصب‌شده:

 هر وجب زمینی که در یک سده‌ی اخیر به نفع کوچ‌نشینانو بادیه نشینان اسلحه بدست الان(پشتون) از تاجیکان، ازبک‌ها و هزاره‌ها گرفته شده، باید به صاحبان اصلی بازگردانده شود.

• لغو هرگونه طرح جابجایی قومی: 

هر گونه اسکان جدید افغانها (پشتون‌ها) در شمال، باید متوقف و مهاجرت معکوس آغاز شود.

4-هشدار تاریخی؛ بازگشتِ زمین‌ها یا بازگشت جنگ؟

جامعهٔ تاجیک به خوبی می‌داند که ادامهٔ روند کنونی، منطقه را به سوی فاجعه‌ای خونین هدایت می‌کند. تجربهٔ بوسنی، فلسطین و سوریه نشان داده که تغییر جمعیتی اجباری هرگز راه‌حل نیست و آتش زیر خاکستر آن، نسل‌ها بعد زبانه می‌کشد. در افغانستان، تاجیکان دیگر آن مردم منفعل دیروز نیستند. آنها با برخورداری از تحصیلات نوین، شبکه‌های فراملی گسترده (به ویژه در ایران، تاجیکستان، روسیه و اروپا) و تجربهٔ مدیریت بحران، آماده‌ی دفاع از حقِّ زیست جغرافیایی خود هستند.

پایان انحصار، شرط بقای افغانستان

اگر طالبان و حامیان قومی آنان تصور می‌کنند که با زور اسلحه و تغییر نقشهٔ جمعیتی می‌توانند افغانستان افغان محور (پشتون‌محور)را حفظ کنند، سخت در اشتباه‌اند. پایان انحصار روایت افغانیت، به معنای قبول این اصل است که هویت ملی افغانستان، جز در سایهٔ به رسمیت‌شناختن حقوق مساوی همهٔ اقوام، به ویژه تاجیکان به عنوان کهن‌ترین ساکنان این سرزمین، معنا نمی‌یابد.

پیام روشن جامعهٔ تاجیک به تمام اقوام افغانستان و جهان:

ما نه به دنبال سلطه بر دیگران، که به دنبال بازپس‌گیری حقِّ تاریخی خود بر سرزمین‌های مادری‌مان هستیم. تا زمانی که جنوبی‌ها به مرزهای طبیعی خود بازنگردند و زمین‌های شمال به صاحبان اصلی‌شان واگذار نشود، صلح، آرامش و ثبات در این سرزمین، یک رویای محال خواهد ماند. اگر گفت‌وگو و عدالت، راه بازگشت نباشد، تاریخ افغانستان بار دیگر با جنگهای قومی وحشتناکی رقم خواهد خورد که منطقه را در آتش خواهد کشید. انتخاب با شماست: یا بازگشت حق، یا آتش جنگ.

در نهایت:

آنچه امروز در افغانستان می‌گذرد، نه یک مبارزهٔ صرفاً نظامی، که انقلاب هویتی جامعهٔ تاجیک برای پایان دادن به یک قرن انحصار و جابجایی اجباری است. آیندهٔ افغانستان، تنها در صورتی روشن خواهد شد که نقشهٔ قومی این سرزمین، بر اساس حقایق تاریخی و جمعیتی پیش از دستکاری‌های دولتمردان جنوب، بازنویسی شود. در غیر این صورت، خون‌های بیشتری جاری خواهد شد وافغانستان، بار دیگر به کانون شعله‌های انتقام تاریخی تبدیل خواهد شد.